Nhân dịp tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ về những thay đổi trong cảm thức và phong tục đón Tết ngày nay.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ.
Di sản văn hóa tinh thần của người Việt
- Thưa ông, trong văn hóa truyền thống của người Việt, Tết Nguyên đán giữ vị trí như thế nào?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Trong lịch tiết truyền thống của một năm, người Việt có nhiều cái Tết. Có khi theo 24 tiết khí, có khi theo hệ thống lễ hội dân gian. Tuy nhiên, Tết Nguyên đán là Tết lớn nhất. Như cụ Phan Kế Bính từng viết trong cuốn Việt Nam phong tục: "Tết này ăn to hơn cả các Tết trong một năm".
Vị trí của Tết Nguyên đán là vị trí số một trong chu kỳ thời gian truyền thống, khép lại một chu kỳ cũ và mở ra một chu kỳ mới theo đơn vị năm. Đây là chu kỳ tồn sinh quan trọng nhất gắn với vòng quay của vũ trụ, của bốn mùa, khí hậu, hoạt động sản xuất và đời sống tự nhiên của con người, bao gồm cả việc tính tuổi.
Từ mốc thời gian này hình thành nên những ứng xử văn hóa và những tri nhận về đời sống cá nhân cũng như đời sống xã hội. Một cuộc điều tra dân số năm 1962 cho thấy ở một số vùng từng tồn tại cách tính tuổi theo mùa gieo trồng và thu hoạch lúa. Có thời điểm, mỗi năm âm lịch hoặc dương lịch, một người có thể được tính tăng thêm hai đến ba tuổi.
Điều đó đặt ra câu hỏi: trước khi âm lịch được phổ dụng rộng rãi, tổ tiên ta từng tính tuổi theo chu kỳ mùa vụ hay không? Dù thế nào, kể từ khi âm lịch trở thành hệ quy chiếu chính, Tết Nguyên đán trở thành dấu mốc thời gian quan trọng nhất trong năm. Cách tính năm từ Tết còn được dùng để ghi chép lịch sử các triều đại và lịch sử quốc gia.
Tôi từng nghe Giáo sư sử học Phan Đại Doãn chia sẻ sau chuyến thăm Ăng-co Vát rằng: đối với sự trường tồn và phát triển bền vững của một quốc gia, các bộ sử ký nhiều khi còn quan trọng hơn cả những đền đài thành quách. Tết với tư cách là mốc khởi đầu của năm và là đơn vị ghi nhớ thời gian, gắn chặt với ý thức lịch sử ấy.
Vị trí quan trọng bậc nhất của Tết Nguyên đán trong đời sống văn hóa Việt Nam vì thế là điều không thể phủ nhận.
- Nhiều ý kiến cho rằng Tết đang dần thay đổi dưới tác động của đô thị hóa. Theo ông, đâu là những giá trị bất biến của Tết cần được gìn giữ, đâu là những yếu tố có thể chấp nhận thay đổi để Tết thích ứng với xã hội hiện đại?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Từ góc nhìn văn hóa, Tết là một di sản văn hóa tinh thần thuộc loại quan trọng bậc nhất trong tổng thể văn hóa dân tộc. Mà đã là văn hóa tinh thần thì vận động, thay đổi và phát triển là thuộc tính tự nhiên của nó. Văn hóa không đứng im.
Không phải chỉ đến thời đô thị hóa hay kinh tế thị trường Tết mới thay đổi. Trong lịch sử, đặc biệt là thời chiến tranh, thiên tai, Tết từng biến động dữ dội. Khi tán, khi tụ, vận động theo nhịp điệu của đời sống xã hội. Những thay đổi hôm nay chỉ là phần chúng ta đang trực tiếp chứng kiến. Vài trăm năm sau, nếu nhìn lại Tết hiện nay người ta sẽ phân biệt được đâu là cái bền vững, đâu là cái đã biến chuyển, cũng giống như cách chúng ta đang nhìn về quá khứ.
Từ đó có thể nhận diện những giá trị trường tồn làm nên bản sắc văn hóa Tết.
Trước hết là giá trị thời gian. Tết đứng ở điểm giao thời cũ và mới, nối kết quá khứ, hiện tại và tương lai. Cảm hứng hướng về tổ tiên, ông bà, cha mẹ và cộng đồng là cảm hứng chủ đạo. Trong khoảnh khắc ấy, mỗi người tự định vị mình trong chuỗi thời gian bất tận, ý thức sâu sắc hơn tinh thần uống nước nhớ nguồn. Đồng thời, kỳ vọng cho tương lai cũng được khơi dậy, khi hạnh phúc cá nhân gắn với hạnh phúc gia đình, gia tộc và đất nước.
Thứ hai là giá trị không gian. Tết diễn ra ở khắp nơi, từ mỗi mái nhà đến rừng núi, hải đảo, đến những cộng đồng gần 6,5 triệu người Việt Nam sinh sống ở nước ngoài.
Thứ ba là giá trị toàn dân. Tết không loại trừ ai. Mỗi người đều thêm một tuổi, đều có một giao thừa. Dù hoàn cảnh khác nhau, kể cả người đang trong tình thế đặc biệt khó khăn vẫn có tối thiểu một cái Tết "trời cho".
Một giá trị khác là tính bùng nổ văn hóa. Tết là thời điểm tập trung và phát lộ mạnh mẽ nhất các phong tục, tập quán, nghi lễ, nghệ thuật, thể thao. Đây là "thời điểm mạnh" của toàn bộ đời sống văn hóa, mức độ phổ quát khó có lễ hội nào sánh bằng. Những giá trị đó đã tích tụ qua nhiều thế hệ và sẽ còn tiếp tục tồn tại.
Còn những yếu tố tiêu cực như lo toan quá mức, say sưa, lãng phí hay thao túng lợi dụng Tết cho mục đích trục lợi sẽ dần bị điều chỉnh và loại bỏ. Xã hội phát triển đến đâu, nhận thức cộng đồng nâng cao đến đâu thì Tết cũng được thanh lọc đến đó để ngày càng nhân văn và giá trị hơn.
Hiểu đúng để bớt áp lực
- Trong xã hội hiện đại, người dân ngại động chân, động tay vào những công việc chuẩn bị Tết mà quên đi rằng đó cũng là cách giữ gìn đời sống văn hóa tinh thần ngàn đời của ông cha để lại. Ông nghĩ sao về điều này?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Có khi tôi cũng buột miệng trách thanh niên bây giờ không biết quang chùng quét đất, không biết bó rạ, đốn củi. Nhưng rồi tôi tự dừng lại. Tôi không trách họ là không giữ gìn truyền thống lao động. Vì thực tế cho thấy, nhiều bạn trẻ chỉ học hết phổ thông nhưng nhờ tự học qua mạng, nhờ công cụ lao động hiện đại đã trở thành những người làm nghề rất vững vàng. Họ lao động theo cách của thời đại mình.
Nếu coi động chân, động tay như một nghi lễ bắt buộc thì phải cân nhắc. Trong gia lễ hay phong tục truyền thống không có quy định nào bắt buộc con cháu phải trực tiếp làm mọi việc thì Tết mới trọn vẹn.
Có người yêu bếp núc, coi việc chuẩn bị mâm cỗ là niềm vui, thậm chí là hạnh phúc khi được cống hiến và được người thân trân trọng. Có người không thành thạo thì góp phần bằng cách khác. Cùng nhau thái rau, nấu thịt đông, gói giò, chỉ bảo nhau từng thao tác. Niềm vui nằm ở sự trải nghiệm và ở khoảnh khắc mọi người ở bên nhau.
Tổ tiên không khắt khe đến mức đặt ra điều kiện rằng con cháu phải động tay, động chân thì nơi tiên cảnh mới hài lòng. Con cháu sum vầy, vui vẻ, yêu thương nhau đã là điều đẹp nhất.
Lao động chung tay trong gia đình là một niềm vui đáng quý. Điều đáng suy nghĩ không phải là ai làm nhiều hay ít mà là chúng ta có vô tình tự tước đi niềm vui ấy khi mỗi người chỉ ngồi riêng với chiếc điện thoại của mình hay không?
Trong giai đoạn phát triển mới với nhịp sống công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhiều gia đình Việt vẫn duy trì nhiều tập tục văn hóa tốt đẹp của Tết Nguyên đán
- Trong những năm gần đây, khái niệm "Tết áp lực" xuất hiện khá nhiều, từ áp lực chi tiêu đến áp lực giao tiếp xã hội. Ông nhìn nhận hiện tượng này như thế nào dưới góc độ văn hóa? Có phải chúng ta đang hiểu sai tinh thần của Tết?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Có lẽ thế hệ chúng tôi và cả thế hệ sinh đầu thế kỷ XX đã từng trải qua những áp lực mang tính sống còn. So với những hoàn cảnh ấy nhiều điều hôm nay không còn được cảm nhận là áp lực nữa.
Thanh niên thời hiện đại có nhiều cơ hội nhưng áp lực cũng lớn. Tuy nhiên đó là áp lực của toàn bộ đời sống chứ không riêng Tết. Ý thức được mình đang chịu áp lực cũng là biểu hiện của ý thức về quyền sống, quyền làm người, nhưng tự tạo áp lực quá mức thì lại trở thành một dạng lệch lạc tâm lý xã hội.
Cái gọi là "áp lực Tết" cũng vậy. Biết là có những lo toan nhưng không nên thổi phồng nó. Nhiều người tự đặt mình vào trạng thái căng thẳng vì bị thao túng bởi so sánh. Ở làng nhiều người trẻ có ô tô, mình về quê chưa có xe riêng thế là thấy áp lực. Đó thực chất là đánh mất tự do nội tâm khi để mình bị chi phối bởi ánh nhìn bên ngoài.
Nếu vì điều kiện công việc hay hoàn cảnh mà không thể về sum họp, hãy chọn cho mình một cách đón Tết hợp lý. Đừng biến một lựa chọn thực tế thành gánh nặng tinh thần.
Tất nhiên, chúng tôi hiểu rằng vẫn còn rất nhiều người đang đối diện với những khó khăn thực sự và áp lực của họ là có thật. Nhưng nếu nhìn lại, khó có thể nặng nề hơn cái Tết năm 2021, khi nhiều gia đình phải đón giao thừa trong nỗi lo bệnh tật, khi tiếng còi xe cứu thương còn vang lên giữa những ngày đại dịch Covid-19. Trong ký ức ấy, Tết không chỉ là chuyện chi tiêu hay so sánh hơn thua mà là câu chuyện của sự sống và mất mát, của bình an giản dị.
Theo tôi, giải tỏa áp lực trước hết là giải tỏa trong nội tâm. Bản thân tôi cũng nhiều lo toan, khi căng thẳng, tôi mở nghe Chèo và học từng làn điệu. Nghệ thuật ca hát dân gian ngàn năm tích lũy của ông cha có sức nâng đỡ tinh thần rất sâu. Đó là một cách "chữa lành" đơn giản mà hiệu quả. Ai cũng có thể tìm cho mình một phương thức như vậy, miễn là giữ được sự tỉnh táo và cân bằng trước những so sánh và kỳ vọng không cần thiết.
Về nhà hay du xuân?
- Trong xu thế hội nhập quốc tế, khi nhiều gia đình trẻ lựa chọn du lịch thay vì sum họp truyền thống, ông đánh giá như thế nào về sự dịch chuyển này?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Đi du lịch dịp Tết thay vì sum họp theo nếp truyền thống trước hết là một lựa chọn của tự do.
Thực ra, chuyện ăn Tết xa quê không phải bây giờ mới có. Từ cuối thế kỷ XVII, những đoàn quân và lưu dân theo Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào phương Nam mở cõi, giữa mùa gió ngược, liệu họ có thể quay về quê nhà miền Bắc hay miền Trung để ăn Tết hay không? Trong các cuộc chiến tranh, bao người phải đón giao thừa nơi chiến tuyến, gửi lòng mình về quê qua một nén hương tưởng niệm?
Khác biệt ở chỗ, ngày trước xa quê phần nhiều do hoàn cảnh bắt buộc, hôm nay nhiều người có điều kiện lựa chọn. Đó là sự thay đổi của bối cảnh xã hội.
Tuy vậy, không phải gia đình nào cũng năm nào đi du lịch. Có năm về quê, có năm trải nghiệm ở một phương trời khác. Dù ở đâu khoảnh khắc giao thừa vẫn có thể thắp một nén hương, vẫn có thể gọi điện chúc Tết cha mẹ, người thân. Công nghệ hiện đại giúp kết nối những khoảng cách địa lý.
Tôi ủng hộ quyền lựa chọn tự do ấy của những người có điều kiện. Niềm vui của con cháu, dù ở quê nhà hay nơi xa nếu vẫn giữ được sự hướng về gia đình, vẫn giữ được ý thức nhớ nguồn thì tôi tin rằng tổ tiên cũng hoan hỷ.
Và thường thì trong những cuộc gọi giao thừa ấy vẫn có một lời hẹn: "Tết năm sau chúng con sẽ về sum vầy". Chỉ thế thôi cũng đã đủ giữ sợi dây nối kết giữa truyền thống và hiện đại.
Xin cảm ơn ông!
Tết Nguyên đán (hay còn gọi là Tết cả, Tết ta, Tết âm lịch, Tết cổ truyền) là dịp lễ cổ truyền quan trọng nhất trong năm của người Việt, đánh dấu sự kết thúc năm cũ và khởi đầu năm mới theo âm lịch. Tết Nguyên đán còn là dịp để mọi người hướng về cội nguồn, chứa đựng giá trị tâm linh và tình cảm sâu sắc của người Việt.