Những bước tiến phát triển không gian ngầm ở TP. Hồ Chí Minh

Hội tụ điều kiện để phát triển không gian ngầm

Đầu tháng 8 vừa qua, đồ án quy hoạch khu vực Công viên 23 tháng 9 (quận 1 cũ) đề xuất xây dựng tổ hợp thương mại - dịch vụ, bãi đỗ xe ngầm, kết nối trực tiếp với ga metro Bến Thành, hình thành không gian ngầm đa chức năng tại khu vực trung tâm TP. Hồ Chí Minh. Nằm ở lõi trung tâm, gần chợ Bến Thành, quảng trường Quách Thị Trang và các trục Lê Lợi, Lê Lai, Công viên 23 tháng 9 được xem là một trong những không gian có khả năng kết nối với mạng lưới đường sắt đô thị trong tương lai.

Trước đó, thành phố cũng trình chủ trương đầu tư dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội và cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng. Theo phương án, dự án có hầm đi bộ từ đường dẫn cầu Tân Thuận 2 đến đường Nguyễn Văn Linh, ngầm hóa một phần đường Tôn Đức Thắng theo quy hoạch khu vực Bến Bạch Đằng nhằm giảm ùn tắc, nâng cao năng lực kết nối giao thông. Khu vực Bến Bạch Đằng còn được bố trí bãi đậu xe ngầm, trung tâm thương mại ngầm, cùng các hạng mục cải tạo kiến trúc cảnh quan, công viên cây xanh, sàn cập tàu, sàn ngắm cảnh… Theo kế hoạch được đưa ra, thời gian xây dựng dự án từ quý III/2026 đến quý II/2029.

Hay dự án đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu có chiều dài khoảng 14,06 km, quy mô 6 làn xe, gồm hơn 8 km cầu vượt biển và 3,85 km hầm vượt biển. Ngày 1/7 vừa qua, TP. Hồ Chí Minh đã khởi công dự án thành phần 1 - đường dẫn phía Cần Giờ. Còn với dự án thành phần 3 cầu và hầm vượt biển - hạng mục phức tạp nhất đang được nhà đầu tư cùng đơn vị tư vấn hoàn thiện báo cáo nghiên cứu khả thi để trình thành phố phê duyệt để triển khai bước tiếp theo.

Những dự án cụ thể này cho thấy không gian dưới lòng đất đang dần được nhìn nhận không chỉ như phần hạ tầng kỹ thuật phục vụ giao thông, mà còn là một phần của cấu trúc đô thị, nơi có thể tổ chức thương mại, dịch vụ, giao thông và các tiện ích công cộng.

Định hướng này cũng đã được đặt trong tầm nhìn quy hoạch dài hạn. Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, yêu cầu thực hiện đồng bộ quy hoạch phát triển các loại hình không gian: ngầm, xanh, sông nước, biển, tầm thấp, tầm cao. Trong khi đó, Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10 tới đây mở thêm cơ sở pháp lý cho việc quản lý, phát triển, khai thác, sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao.

Mới đây nhất, tại hội nghị tham vấn cho đồ án Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm, không gian ngầm tiếp tục được đặt ra như một nguồn lực và không gian phát triển mới của đô thị.

Kỳ vọng tạo dấu ấn toàn cầu

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS.KTS Nguyễn Bảo Thành, Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Văn Lang, cho rằng áp lực giao thông tại thành phố đang đặt ra yêu cầu phải tìm thêm không gian phát triển ngoài mặt đất. Số lượng phương tiện giao thông ở thành phố đã ở mức quá tải, trong khi các tuyến metro trước mắt chưa thể giải tỏa hết áp lực bên trên. Diện tích mặt đường cũng khó có thể tiếp tục mở rộng do quỹ đất hạn chế và chi phí giải phóng mặt bằng lớn. “Tỷ lệ đường ở TP. Hồ Chí Minh chỉ bằng khoảng 1/4 so với quy chuẩn thế giới. Nếu chúng ta mở nhiều đường thì sẽ khó đền bù nổi” - ông Thành nhìn nhận.

Trong bối cảnh đó, theo TS. Nguyễn Bảo Thành, phát triển không gian xuống lòng đất có thể mở thêm dư địa cho giao thông, vận tải hàng hóa, thương mại, đồng thời tạo nguồn thu để hoàn vốn cho các công trình ngầm và metro. Thay vì tiếp tục dồn thêm công năng lên mặt đất hoặc phát triển theo chiều cao, việc khai thác không gian bên dưới có thể giúp gia tăng diện tích sàn trong cùng một khu đất. Đây cũng là hướng mà ông Thành kỳ vọng có thể được nghiên cứu, thí điểm tại một số khu vực trung tâm TP. Hồ Chí Minh, Thủ Dầu Một và Vũng Tàu.

“Đây là một điểm độc đáo của thành phố trong tương lai. Trên mặt đất chúng ta đang nỗ lực khắc phục lại những công trình cũ cho đẹp hơn. Nhưng thành phố sẽ thật sự có dấu ấn cạnh tranh toàn cầu khi phát triển không gian dưới lòng đất” - TS. Nguyễn Bảo Thành nhìn nhận.

Theo nghiên cứu của các chuyên gia Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Văn Lang, TP. Hồ Chí Minh hiện có 12 khu vực có khả năng phát triển không gian thương mại ngầm tại trung tâm, với tiềm năng mở rộng lên 23 khu vực sau hợp nhất. Việc kết nối 31 chung cư cũ đã được cải tạo với hệ thống thương mại ngầm được nhóm nghiên cứu đặt trong hướng phát triển mạng lưới liên thông giữa các tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại.

Từ thực trạng và kinh nghiệm quốc tế, nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng Luật Quản lý Không gian Ngầm đặc thù cho đại đô thị TP. Hồ Chí Minh, theo nguyên tắc phân lớp không gian. Theo đó, tầng nông từ 0-15 m dành cho giao thông đi bộ, thương mại nhỏ, bãi đỗ xe và các hạ tầng cơ bản như cấp nước, thoát nước. Tầng trung bình từ 15-40 m dành cho giao thông công cộng lớn, trung tâm thương mại và tiện ích văn hóa. Tầng sâu trên 40 m dành cho hạ tầng kỹ thuật lớn, chống lũ lụt và các công trình chiến lược quốc gia...

Theo ông TS. Thành, TP. Hồ Chí Minh cần sớm có bản đồ dữ liệu không gian ngầm để tránh trường hợp công trình này ảnh hưởng đến công trình khác, đồng thời tạo thuận lợi cho việc kết nối các khu vực hiện hữu với các dự án mới. Theo chuyên gia, về mặt kỹ thuật, nhiều khu vực của TP. Hồ Chí Minh có thể phát triển không gian ngầm, song điều kiện quan trọng là phải có dữ liệu đầy đủ, đồng bộ. Khi biết rõ dưới lòng đất đang có gì, quy hoạch mới có thể tránh xung đột giữa các công trình, đồng thời mở ra khả năng kết nối giữa không gian cũ và các khu vực phát triển mới. 

Trong nghiên cứu của mình, TS. Nguyễn Bảo Thành và nhóm tác giả đề xuất lộ trình đầu tư, triển khai phát triển không gian ngầm đại đô thị TP. Hồ Chí Minh đến năm 2050 với tổng vốn 855.000 tỷ đồng. Lộ trình tập trung vào nghiên cứu, hoàn thiện pháp lý; xây dựng bản đồ 3D toàn vùng; hình thành các tuyến kết nối ngầm 10-15 km; tích hợp 8 tuyến metro và hướng tới hình thành “tầng phát triển thứ năm”.