Sau hơn 20 năm hình thành khuôn khổ pháp lý, thị trường Việt Nam đã từng bước được thiết lập và vận hành, song mức độ phát triển còn hạn chế, chưa gắn kết chặt chẽ với hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa thực; sự tham gia của doanh nghiệp trong nước và các sản phẩm gắn với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam còn chưa tương xứng với tiềm năng.
Thị trường hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đang đứng trước yêu cầu hoàn thiện thể chế và phát triển theo hướng đồng bộ, chuyên nghiệp hơn. Sau hơn 20 năm kể từ khi Luật Thương mại năm 2005 đặt nền tảng pháp lý, Chính phủ đã ban hành các nghị định hướng dẫn, từng bước hình thành khuôn khổ cho thị trường. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy các quy định hiện hành vẫn chưa bao quát đầy đủ các đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh, nhất là về tổ chức thị trường, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và giám sát giao dịch.
Ngày 01/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 302/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý hiện hành. Tuy nhiên, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh vẫn cần thiết nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý chuyên ngành, toàn diện và đồng bộ hơn. Cùng với đó, Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026 phê duyệt Đề án phát triển thị trường giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045 và việc Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI đã thể hiện quyết tâm hoàn thiện thể chế, đưa thị trường phát triển thực chất, gắn với nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.
Loạt bài này giải thích lần lượt từng câu hỏi bạn đọc đặt ra: thị trường này là gì, Nhà nước muốn xây dựng nó thành thị trường như thế nào, hàng hóa nào sẽ được giao dịch, ai quản lý, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần biết gì.
Hàng hóa phái sinh là gì?
Tranh thời Edo vẽ chợ gạo Dojima ở Osaka (Nhật Bản), nơi giao dịch kỳ hạn gạo được chính quyền Mạc phủ công nhận năm 1730. Ảnh: Tập đoàn Sở Giao dịch Nhật Bản (JPX)
Hiểu một cách đơn giản, hàng hóa phái sinh là sản phẩm giao dịch mà quyền hoặc nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá, chỉ số giá, chênh lệch giá hoặc biến động giá của một hay nhiều hàng hóa cơ sở.
Ví dụ, thay vì trực tiếp mua một lượng cà phê, người tham gia có thể giao dịch một hợp đồng có giá trị biến động theo giá cà phê. Khi giá cà phê thay đổi, giá trị hợp đồng cũng thay đổi tương ứng và có thể làm phát sinh lãi hoặc lỗ cho các bên. Trong trường hợp này, cà phê là hàng hóa cơ sở, còn hợp đồng được giao dịch là sản phẩm hàng hóa phái sinh.
Hàng hóa phái sinh được xác lập dưới nhiều hình thức như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các hợp đồng phái sinh khác. Hàng hóa cơ sở có thể thuộc các nhóm nông sản, nguyên liệu công nghiệp, kim loại, năng lượng hoặc chỉ số giá hàng hóa.
Tùy theo loại hợp đồng và điều khoản giao dịch, nghĩa vụ của các bên có thể được thực hiện bằng thanh toán tiền hoặc giao nhận hàng hóa cơ sở. Vì vậy, cần hiểu đúng rằng “phái sinh” không có nghĩa là giao dịch một loại hàng hóa không có thật; giá trị và nghĩa vụ của hợp đồng luôn gắn với hàng hóa cơ sở hoặc giá tham chiếu của hàng hóa đó.
Vì sao thị trường này cần có?
Thị trường hàng hóa phái sinh hình thành trước hết từ nhu cầu quản trị rủi ro biến động giá. Giá hàng hóa thường xuyên thay đổi do cung cầu, mùa vụ, thời tiết, chi phí sản xuất, vận chuyển, tỷ giá và diễn biến kinh tế, chính trị thế giới. Những biến động này có thể tác động trực tiếp đến doanh thu, chi phí và hiệu quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
Chẳng hạn, một doanh nghiệp dự kiến xuất khẩu cà phê sau ba tháng có thể gặp bất lợi nếu giá cà phê giảm trước thời điểm giao hàng. Ngược lại, doanh nghiệp cần nhập khẩu nguyên liệu trong thời gian tới có thể chịu áp lực chi phí nếu giá nguyên liệu tăng. Thông qua việc thiết lập vị thế giao dịch hàng hóa phái sinh phù hợp, các doanh nghiệp có thể chủ động quản lý mức độ chịu tác động của biến động giá, qua đó ổn định kế hoạch sản xuất, kinh doanh.
Giá cà phê trong nước và thế giới lập đỉnh năm 2024. Giá càng biến động, nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp càng lớn. Đồ hoạ: Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam
Đối với Việt Nam, nhu cầu này có ý nghĩa đáng kể khi nền kinh tế có độ mở cao, nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su và các nguyên liệu công nghiệp chịu ảnh hưởng lớn từ diễn biến giá trên thị trường thế giới. Khi giá biến động mạnh, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với rủi ro doanh thu, chi phí mà còn gặp khó khăn trong xây dựng kế hoạch sản xuất, ký kết hợp đồng và tổ chức hoạt động xuất nhập khẩu.
Bên cạnh chức năng phòng ngừa rủi ro, thị trường hàng hóa phái sinh còn góp phần hình thành giá tham chiếu minh bạch, cung cấp tín hiệu thị trường cho hoạt động sản xuất, kinh doanh; thúc đẩy chuẩn hóa hàng hóa, phát triển hệ thống kho bãi, kiểm định, logistics và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng phòng ngừa rủi ro không đồng nghĩa với việc giao dịch hàng hóa phái sinh luôn tạo ra lợi nhuận hoặc loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Công cụ này giúp giảm thiểu tác động bất lợi của biến động giá đối với tổng thể hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả sử dụng phụ thuộc vào việc lựa chọn hợp đồng, kỳ hạn, quy mô vị thế và năng lực quản trị rủi ro của từng chủ thể.
Giao dịch hàng hóa phái sinh có phải là đánh bạc?
Sàn giao dịch hợp đồng tương lai tại Sở Giao dịch Chicago (Hoa Kỳ). Ảnh: Lars Plougmann, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
Không nên đồng nhất giao dịch hàng hóa phái sinh với hoạt động đánh bạc. Trên thực tế, thị trường này phục vụ hai nhóm mục đích chính: phòng ngừa rủi ro giá và đầu tư trên cơ sở kỳ vọng về biến động giá.
Đối với nhà sản xuất, doanh nghiệp chế biến, xuất nhập khẩu, giao dịch hàng hóa phái sinh là công cụ để quản lý hoặc giảm mức độ chịu tác động bất lợi từ biến động giá hàng hóa. Trong khi đó, nhà đầu tư có thể tham gia giao dịch dựa trên nhận định về xu hướng giá, chấp nhận rủi ro tương ứng để tìm kiếm lợi nhuận. Hoạt động đầu tư này cũng góp phần cung cấp thanh khoản cho thị trường.
Điểm quan trọng là giao dịch hàng hóa phái sinh được thực hiện trên thị trường có tổ chức, với các quy tắc về hợp đồng, ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản lý vị thế và giám sát giao dịch. Đây là những cơ chế nhằm kiểm soát rủi ro, bảo đảm tính minh bạch và an toàn của thị trường.
Tuy nhiên, giao dịch hàng hóa phái sinh cũng tiềm ẩn rủi ro đáng kể, đặc biệt do cơ chế ký quỹ và đòn bẩy tài chính. Khi giá biến động bất lợi, nhà đầu tư có thể phát sinh khoản lỗ lớn so với số tiền ký quỹ ban đầu. Vì vậy, việc phân loại nhà đầu tư, cung cấp thông tin, cảnh báo rủi ro và tăng cường giám sát là những yêu cầu cần thiết trong quá trình phát triển thị trường.
Khung pháp lý đã thay đổi thế nào?
Khung pháp lý về mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa được hình thành từ Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Sau hơn 20 năm, cùng với sự phát triển của thị trường và yêu cầu quản lý mới, khuôn khổ pháp lý đang từng bước được hoàn thiện theo hướng điều chỉnh đầy đủ hơn các đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh.
Bảng 1. Các mốc pháp lý, định hướng của thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam. Nguồn: Báo Công Thương (05/11/2026); Nghị định số 302/2026/NĐ-CP; Quyết định số 2433/QĐ-BCT; Tờ trình số 831/TTr-CP.
Theo Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật trong hồ sơ dự án Luật, từ khi Nghị định số 158/2006/NĐ-CP ngày 28/12/2006 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động mua bán hàng hoá qua Sở Giao dịch hàng hóa ra đời tới khi Nghị định số 51/2018/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 158/2006/NĐ-CP ngày 28/12/2006 của Chính phủ quy định chi tiết Luật thương mại về hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa được ban hành, giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa thực tế chỉ phát sinh trong hai năm 2011, 2012, tổng giá trị khoảng 8.000 tỷ đồng, chủ yếu là cà phê. Thị trường chỉ thật sự lớn lên sau khi được liên thông với sở nước ngoài từ năm 2018.
Nghị định số 302/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 15/9/2026 đặt yêu cầu cao hơn với chủ thể vận hành. Khoản 2 Điều 5 quy định doanh nghiệp thành lập Sở giao dịch hàng hóa phải có "Vốn điều lệ từ 1.500 tỷ đồng (một nghìn năm trăm tỷ đồng) trở lên". Khoản 3 Điều 6 yêu cầu hồ sơ phải có đề án giải trình về "giải pháp, lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong thời gian 05 năm". Nghĩa là muốn mở sở giao dịch, doanh nghiệp phải đủ lớn và phải cam kết đưa hàng Việt Nam lên sàn trong 5 năm.
Thị trường hiện nay lớn tới đâu?
Phòng điều hành giao dịch của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam. Ảnh: Chinhphu.vn
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã có bước tăng trưởng đáng kể trong những năm gần đây. Theo Báo cáo số 839/BC-BCT ngày 01/10/2026 của Bộ Công Thương, khối lượng giao dịch tập trung tăng từ 58.904 hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025, gấp hơn 26 lần.
Đáng chú ý, trong 8 tháng đầu năm 2026, thị trường đạt khoảng 2,11 triệu hợp đồng, tăng khoảng 80% so với cùng kỳ năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 9.832 tỷ đồng/ngày.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa khối lượng hợp đồng, giá trị giao dịch danh nghĩa và số tiền thực tế nhà đầu tư phải bỏ ra. Giá trị giao dịch danh nghĩa phản ánh quy mô hợp đồng được giao dịch, không đồng nghĩa với giá trị hàng hóa vật chất đã được mua bán hoặc số tiền ký quỹ của nhà đầu tư. Trong giao dịch hàng hóa phái sinh, các bên thường chỉ phải ký quỹ một tỷ lệ nhất định so với giá trị danh nghĩa của hợp đồng.
Điểm yếu lớn nhất của thị trường là gì?
Mặc dù quy mô giao dịch tăng nhanh, thị trường vẫn còn những hạn chế cần khắc phục, thể hiện rõ ở ba phương diện.
Thứ nhất, về cơ cấu chủ thể tham gia. Theo số liệu đến tháng 6/2026, thị trường có khoảng 50.000 tài khoản khách hàng, trong đó cá nhân chiếm khoảng 99,9%, tổ chức chiếm khoảng 0,1%. Xét theo giá trị giao dịch giai đoạn 2019–2025, tỷ trọng giao dịch của tổ chức, doanh nghiệp chỉ khoảng 9,06%. Như vậy, sự tham gia của các doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất nhập khẩu và người sản xuất - những chủ thể có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá trực tiếp - vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.
Thứ hai, về sản phẩm giao dịch. Hoạt động giao dịch hiện nay chủ yếu gắn với các hợp đồng được niêm yết trên các Sở giao dịch hàng hóa nước ngoài. Các sản phẩm hàng hóa phái sinh dựa trên hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, đặc biệt là những mặt hàng có thế mạnh xuất khẩu, chưa được phát triển và niêm yết tương xứng với tiềm năng. Điều này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa hàng hóa cơ sở, phát triển hệ thống kho bãi, kiểm định, logistics và giao nhận để hỗ trợ hình thành các sản phẩm trong nước.
Thứ ba, về khả năng hình thành giá tham chiếu. Do hoạt động giao dịch chủ yếu có tính liên thông với các Sở giao dịch nước ngoài, thị trường trong nước chưa hình thành được hệ thống giá tham chiếu có tính đại diện, ổn định và được thị trường chấp nhận rộng rãi đối với các mặt hàng thế mạnh của Việt Nam. Đây là một hạn chế đáng chú ý đối với quốc gia có vị thế lớn trong sản xuất, chế biến và xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản.
Hoàn thiện chính sách nhìn từ Quốc hội: Luật để thị trường phục vụ sản xuất, kinh doanh
Tại phiên thảo luận ở Tổ ngày 13/11/2026 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các ý kiến đại biểu Quốc hội tập trung vào sự cần thiết ban hành Luật, phạm vi điều chỉnh, mô hình quản lý, cơ chế giám sát và các giải pháp bảo đảm an toàn thị trường.
Về sự cần thiết ban hành Luật. Việc xây dựng Luật được đặt ra trong bối cảnh quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, chưa bao quát đầy đủ các đặc thù của thị trường hàng hóa phái sinh như giao dịch OTC, thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản lý vị thế, xử lý mất khả năng thanh toán và bảo vệ nhà đầu tư. Đây là những nội dung đòi hỏi khuôn khổ pháp lý chuyên ngành, đồng bộ và có hiệu lực pháp lý cao hơn.
Về định hướng phát triển thị trường. Một nội dung quan trọng được quan tâm là cần lấy hiệu quả phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh và phòng ngừa rủi ro giá làm thước đo phát triển thị trường, thay vì chỉ nhìn vào số lượng hợp đồng hay giá trị giao dịch. Điều này cũng phù hợp với định hướng của dự án Luật: gắn thị trường hàng hóa phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận công cụ quản trị rủi ro giá.
Về quản trị rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư. Giao dịch hàng hóa phái sinh có đặc thù sử dụng ký quỹ và đòn bẩy tài chính, do đó cần quy định chặt chẽ về điều kiện tham gia, phân loại nhà đầu tư, giới hạn vị thế, công khai thông tin, cảnh báo rủi ro và xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để hạn chế nguy cơ đầu cơ quá mức, thao túng thị trường và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia.
Về phạm vi và cơ chế quản lý. Thị trường hàng hóa phái sinh có mối liên hệ với nhiều lĩnh vực pháp luật và hoạt động kinh tế. Vì vậy, dự thảo Luật cần bảo đảm phân định rõ phạm vi điều chỉnh, trách nhiệm quản lý theo chức năng, nhiệm vụ và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan; đồng thời tránh chồng chéo với pháp luật về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các lĩnh vực chuyên ngành khác.
Về kinh nghiệm quốc tế. Thực tiễn quốc tế cho thấy thị trường hàng hóa phái sinh cần được tổ chức trên cơ sở các nguyên tắc minh bạch, quản trị rủi ro, thanh toán bù trừ và giám sát chặt chẽ. Tuy nhiên, việc tham khảo kinh nghiệm phải phù hợp với điều kiện phát triển, năng lực quản lý và đặc điểm hàng hóa của Việt Nam, không sao chép máy móc mô hình của các thị trường đã phát triển.
Thực tiễn hoạt động của thị trường và các ý kiến thảo luận cho thấy, có một số vấn đề cần được hiểu đúng và nhìn nhận đầy đủ:
Thứ nhất, giao dịch hàng hóa phái sinh không đồng nghĩa với hoạt động đánh bạc. Công cụ phái sinh có thể được sử dụng để phòng ngừa rủi ro giá hoặc đầu tư trên cơ sở kỳ vọng biến động giá. Vấn đề cốt lõi là phải có cơ chế quản lý phù hợp, kiểm soát đòn bẩy, ký quỹ, vị thế và hành vi giao dịch để hạn chế rủi ro.
Thứ hai, giao dịch hàng hóa phái sinh không giống với mua bán cổ phiếu. Khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư xác lập quyền sở hữu đối với một phần doanh nghiệp; trong khi giao dịch hàng hóa phái sinh là xác lập quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng gắn với biến động giá hàng hóa cơ sở. Số tiền ký quỹ không phải là giá mua hợp đồng mà là khoản bảo đảm thực hiện nghĩa vụ giao dịch. Do sử dụng cơ chế ký quỹ, biến động giá có thể tạo ra mức lãi hoặc lỗ đáng kể so với số tiền ký quỹ ban đầu.
Thứ ba, mục tiêu của thị trường không phải là kích cầu tiêu dùng hàng hóa. Chức năng trọng tâm của thị trường hàng hóa phái sinh là hỗ trợ phòng ngừa rủi ro giá, cung cấp tín hiệu giá và góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường hàng hóa. Việc gắn kết với thị trường vật chất nhằm hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, lưu thông và xuất nhập khẩu, không phải tạo ra nhu cầu tiêu dùng trực tiếp đối với hàng hóa.
Thứ tư, không nên chỉ đánh giá thị trường qua quy mô giao dịch. Số lượng hợp đồng và giá trị giao dịch danh nghĩa phản ánh mức độ hoạt động của thị trường, nhưng chưa đủ để đánh giá hiệu quả kinh tế. Cần quan tâm thêm đến mức độ tham gia của doanh nghiệp, tỷ trọng giao dịch phục vụ phòng ngừa rủi ro, số lượng sản phẩm dựa trên hàng hóa Việt Nam và khả năng hình thành giá tham chiếu trong nước.
Thông điệp xuyên suốt từ quá trình xây dựng và hoàn thiện dự án Luật là phát triển thị trường phải gắn với nhu cầu thực chất của nền kinh tế, bảo đảm an toàn, minh bạch và hiệu quả. Luật không đặt mục tiêu bắt buộc tất cả hàng hóa phải niêm yết, giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa trong nước. Tuy nhiên, đối với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam thuộc danh mục do Chính phủ quy định, khi sản phẩm hàng hóa phái sinh đã được chuẩn hóa và niêm yết trong nước, dự thảo Luật định hướng giao dịch các sản phẩm này thông qua Sở giao dịch hàng hóa trong nước.
Ba hạn chế về cơ cấu chủ thể tham gia, sản phẩm giao dịch và khả năng hình thành giá tham chiếu cũng chính là những vấn đề cần được giải quyết trong giai đoạn tới. Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh theo Quyết định số 2433/QĐ-BCT, với các nhiệm vụ về hoàn thiện khung pháp lý, phát triển hàng hóa cơ sở, chuẩn hóa sản phẩm, nâng cấp hạ tầng thị trường và mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp. Đây sẽ là nội dung trọng tâm của bài viết tiếp theo.
Đón đọc Bài 2: Mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045