Đại hội XIV của Đảng năm 2026 đã chính thức mở ra “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” - một giai đoạn chuyển mình mang tính lịch sử, đặt ra mục tiêu đưa đất nước từ quốc gia đang phát triển có thu nhập trung bình trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và tiến tới trở thành nước xã hội chủ nghĩa phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.
Trong bối cảnh đó, thế giới đang vận động nhanh chóng, phức tạp và khó lường với những đặc trưng nổi bật của trạng thái VUCA - thuật ngữ viết tắt của Volatility (Biến động), Uncertainty (Bất định), Complexity (Phức tạp) và Ambiguity (Mơ hồ). Đây không chỉ là thách thức mà còn mở ra những cơ hội chiến lược quan trọng cho Việt Nam bứt phá. Tuy nhiên, để tận dụng được thời cơ đó, đòi hỏi phải có một nền tảng tư tưởng vững chắc làm điểm tựa dẫn dắt hành động.
Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV tiếp tục khẳng định các nguyên tắc kiên định, trở thành kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng, toàn dân trong thời kỳ mới.
Những thách thức của thương mại quốc tế trong bối cảnh VUCA
Thế giới đang trải qua một đợt tái cấu trúc sâu rộng và quyết liệt, khi sự ổn định của các luồng thương mại dựa trên lợi thế so sánh và chi phí tối ưu dần khép lại. Thay vào đó, thương mại quốc tế ngày càng bị chi phối bởi trạng thái VUCA và trở thành “trạng thái bình thường mới” của kinh tế toàn cầu.
Sự biến động thể hiện ở tốc độ thay đổi nhanh và biên độ dao động lớn, vượt ngoài khả năng dự báo của các mô hình truyền thống. Chu kỳ biến động giá hàng hóa trở nên cực đoan do sự phụ thuộc lẫn nhau về nguyên liệu chiến lược. Những gián đoạn tưởng như nhỏ như biến động thời tiết, đình công tại cảng biển hay lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản hiếm đều có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền trên quy mô toàn cầu, phá vỡ cấu trúc chi phí sản xuất và làm suy giảm hiệu lực của các hợp đồng thương mại dài hạn.
Các tuyến hàng hải trọng yếu, nơi vận chuyển hơn 80% khối lượng thương mại toàn cầu ngày càng trở nên mong manh. Chỉ một sự cố tại các eo biển chiến lược như Suez hay Hormuz cũng có thể đẩy chi phí vận tải và bảo hiểm tăng đột biến, gây tắc nghẽn chuỗi cung ứng và làm xói mòn lợi nhuận của doanh nghiệp.
Song song đó, trạng thái bất định gia tăng khi hệ thống thương mại đa phương suy yếu. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) gặp khó khăn trong việc thiết lập luật chơi mới và giải quyết tranh chấp, tạo khoảng trống cho chủ nghĩa bảo hộ trỗi dậy. Các biện pháp thuế quan trả đũa, các lệnh cấm vận mang tính chính trị xuất hiện bất ngờ, khiến doanh nghiệp mất khả năng dự báo.
Cùng với đó, các rào cản xanh và tiêu chuẩn môi trường như CBAM hay EUDR đặt ra yêu cầu ngày càng khắt khe. Lộ trình áp dụng thiếu ổn định, phương pháp đo lường chưa thống nhất khiến doanh nghiệp các nước đang phát triển luôn đối mặt nguy cơ bị loại khỏi thị trường nếu không thích ứng kịp.
Tính phức tạp của thương mại quốc tế còn gia tăng khi chuỗi cung ứng toàn cầu trở thành mạng lưới đa tầng, phụ thuộc lẫn nhau. Chiến lược dịch chuyển chuỗi cung ứng như “Trung Quốc + 1” hay “Friend-shoring” giúp giảm rủi ro tập trung nhưng lại làm gia tăng độ phức tạp. Một sản phẩm công nghệ cao có thể phụ thuộc vào hàng chục quốc gia và chỉ cần một mắt xích nhỏ gián đoạn cũng có thể khiến toàn bộ hệ thống đình trệ.
Sự chồng chéo của các hiệp định thương mại tự do với hàng loạt quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau tạo ra một “ma trận pháp lý” khó vận hành, đặc biệt đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Ranh giới giữa thương mại, chính trị và ngoại giao ngày càng bị xóa nhòa.
Ở cấp độ sâu hơn, sự mơ hồ trở thành thách thức lớn nhất khi các hiện tượng mới xuất hiện nhưng chưa có khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn làm mờ ranh giới giữa kinh tế và an ninh. Các quốc gia sử dụng những khái niệm khó định lượng về “an ninh quốc gia” để kiểm soát công nghệ và thương mại.
Trong khi đó, thương mại điện tử xuyên biên giới, dòng chảy dữ liệu và tài sản số phát triển nhanh hơn khả năng điều chỉnh của pháp luật. Khoảng trống pháp lý toàn cầu trong kinh tế số tạo ra những vùng xám tiềm ẩn rủi ro về tranh chấp và bảo mật.
Trong bối cảnh đó, năng lực cạnh tranh của quốc gia và doanh nghiệp đang dịch chuyển từ hiệu quả sang khả năng thích ứng, từ tối ưu chi phí sang tính kiên cường và linh hoạt.
Nền tảng tư tưởng của Đảng - trụ cột dẫn dắt trong thế giới VUCA
Để ứng phó với trạng thái VUCA, Đảng ta đã chuyển hóa nền tảng tư tưởng thành cách tiếp cận mang tính định hướng chiến lược, thể hiện qua tầm nhìn, thấu hiểu, minh bạch và linh hoạt.
Trong khi thế giới biến động nhanh chóng, Đảng vẫn kiên định mục tiêu dài hạn xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Đây không chỉ là mục tiêu phát triển mà còn là cam kết về tính nhất quán của chính sách, tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong một môi trường toàn cầu đầy biến động. Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV tiếp tục khẳng định các nguyên tắc kiên định, trở thành kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng, toàn dân trong thời kỳ mới.
Cùng với đó, việc thấu hiểu các quy luật khách quan của thị trường quốc tế và nhận diện đúng nội lực quốc gia được xác định là chìa khóa để giảm thiểu bất định. Nghị quyết Trung ương 2 khóa XIV nhấn mạnh việc tôn trọng các quy luật của thị trường quốc tế. Trong lĩnh vực thương mại quốc tế, để giảm bất định, phải nắm bắt được các xu thế lớn, tiêu chuẩn xanh, bền vững của thị trường toàn cầu.
Thấu hiểu nội lực, Đảng xác định con người Việt Nam là trung tâm. Việc hiểu rõ thế mạnh về nguồn nhân lực trẻ, nhạy bén với công nghệ là cơ sở để đẩy mạnh xuất khẩu dịch vụ phần mềm và nội dung số.
Trước sự phức tạp của thế giới, yêu cầu về một hệ thống thể chế minh bạch trở nên cấp thiết. Theo tinh thần Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Đảng quyết liệt thực hiện phương châm "Mọi điểm nghẽn về thể chế cản trở tăng trưởng đều phải được gỡ bỏ". Việc công khai hóa các quy hoạch, đơn giản hóa thủ tục hành chính thông qua "Chính phủ số" giúp doanh nghiệp nhìn rõ lộ trình phát triển. Bên cạnh đó, các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong các lĩnh vực an ninh quốc gia (như năng lượng, hạ tầng biển,...) đồng thời tạo hành lang thông thoáng, minh bạch cho kinh tế tư nhân vươn ra quốc tế.
Trong điều kiện mơ hồ, phương châm “dĩ bất biến, ứng vạn biến” được thể hiện qua sự linh hoạt trong quan hệ đối tác chiến lược và trong thử nghiệm các mô hình kinh tế mới. Ở trong nước, các nghị quyết chiến lược đã cho phép thử nghiệm các mô hình thương mại mới (như tài sản số, logistics tự động) trước khi luật hóa. Đây chính là biểu hiện của tinh thần "6 dám" (Dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám đổi mới sáng tạo, dám đương đầu với khó khăn thử thách) được nêu rõ trong các văn kiện Đảng gần đây.
Cơ hội để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới
Vấn đề then chốt hiện nay là phải biến chủ trương thành hành động cụ thể, lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo. Mục tiêu tăng trưởng GDP hay tăng trưởng xuất khẩu cần phải được chia nhỏ thành các KPI cụ thể cho từng ngành hàng, từng địa phương. Cơ hội từ các FTA cần được triển khai trong thực tế thành các hệ sinh thái (FTA Ecosystem) với sự tham gia của nhiều bên liên quan và hiện thực hóa thành tỷ lệ tận dụng ưu đãi. Khi đối mặt với sự biến động (Volatility) của VUCA, các quyết định thông quan, hỗ trợ thuế hay xử lý tranh chấp phải được đưa ra trong vài giờ thay vì vài tháng.
Bên cạnh đó, cần chú ý đến chia sẻ dữ liệu quốc gia theo thời gian thực, kết nối thông tin từ các thương vụ Việt Nam ở nước ngoài với các hiệp hội ngành hàng trong nước, góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của chuỗi cung ứng.
Trong thế giới VUCA, thương mại không tách rời chính trị và an ninh. Ngoại giao kinh tế cần đóng vai trò tiên phong, gắn kết chặt chẽ với xúc tiến thương mại và đầu tư. Việc tham gia sâu vào các hiệp định thương mại tự do giúp Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, qua đó gia tăng vị thế và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.
Vì vậy, cần thúc đẩy "thương mại số" (Digital Trade), đưa thương mại điện tử xuyên biên giới thành động lực bứt phá, số hóa toàn diện quy trình xuất nhập khẩu (Paperless Trade) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân luồng hải quan, đánh giá rủi ro tín dụng. Đồng thời, xây dựng khung pháp lý vững chắc để bảo vệ luồng dữ liệu thương mại quốc gia. Bên cạnh đó, cần biến áp lực từ các tiêu chuẩn môi trường khắt khe (như CBAM của EU) thành lợi thế cạnh tranh. Nhà nước cần có gói tín dụng xanh hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi dây chuyền sản xuất giảm phát thải, đồng thời vận hành hiệu quả thị trường tín chỉ carbon nội địa để chủ động hội nhập.
Trong tất cả mọi lĩnh vực, con người là nhân tố quyết định, là chủ thể hoạt động tiễn và phát triển nền tảng tư tưởng. Do đó, khát vọng dân tộc phải được cụ thể hóa bằng trí tuệ và đạo đức của giới doanh nhân xuất nhập khẩu. Mỗi doanh nhân, mỗi sản phẩm xuất khẩu phải mang trong mình tinh thần tự tôn dân tộc, đóng vai trò là "Đại sứ văn hóa" xây dựng hình ảnh một Việt Nam uy tín, trách nhiệm trên trường quốc tế. Ngoài ra, trong hoạt động thương mại quốc tế, cần có các chính sách đặc thù để phát triển các doanh nghiệp dẫn dắt, hình thành các tập đoàn thương mại quốc gia có năng lực cạnh tranh toàn cầu. Các tập đoàn này có trách nhiệm dẫn dắt, hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của họ.
Bên cạnh đó, tại các môi trường giáo dục trọng điểm như Đại học Ngoại thương, chương trình đào tạo cần vươn ra khỏi các nghiệp vụ xuất nhập khẩu truyền thống. Sinh viên cần được trang bị năng lực tư duy địa chính trị, khả năng quản trị rủi ro số, am hiểu luật pháp quốc tế và thấm nhuần nền tảng tư tưởng để vững vàng bảo vệ lợi ích quốc gia trên bàn đàm phán toàn cầu.
Tổng thế, thế giới VUCA không chỉ là thách thức mà là cơ hội của thời đại. Nó là cơ hội vàng cho những dân tộc có nền tảng tư tưởng vững chắc và tư duy nhạy bén. Phát huy nền tảng tư tưởng của Đảng không phải là giữ lại những gì cũ kỹ, mà là làm mới những giá trị cốt lõi để đưa con tàu thương mại Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới.
Trong khi thế giới biến động nhanh chóng, Đảng vẫn kiên định mục tiêu dài hạn xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Đây không chỉ là mục tiêu phát triển mà còn là cam kết về tính nhất quán của chính sách, tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong một môi trường toàn cầu đầy biến động.