Điện mặt trời tại các dự án nông nghiệp có thể giúp bảo vệ cây trồng, tiết kiệm nước và tạo thêm thu nhập cho nông dân. Tuy nhiên, kinh nghiệm tại châu Âu cho thấy hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào cách triển khai, quản lý đất đai và phân chia lợi ích giữa nông dân, nhà đầu tư và cộng đồng địa phương.
Điện mặt trời nông nghiệp mở ra hướng sử dụng đất hiệu quả
Tại Murcia, Tây Ban Nha, các tấm pin mặt trời được lắp đặt phía trên hoặc giữa những khu vực trồng ớt chuông, nho và thanh long, vừa sản xuất điện, vừa tạo bóng râm cho cây trồng. Khu vực này đang nghiên cứu khả năng kết hợp nông nghiệp với năng lượng mặt trời nhằm giảm cạnh tranh về đất đai giữa hai lĩnh vực.
Theo Silvia Tomasi, nhà nghiên cứu cấp cao tại Eurac Research, điện mặt trời nông nghiệp là mô hình tích hợp sản xuất lương thực với năng lượng tái tạo, thông qua việc lắp đặt các tấm pin quang điện phía trên, giữa hoặc ở rìa khu vực canh tác.
Một nghiên cứu năm 2023 ước tính châu Âu có tiềm năng sản xuất lượng điện gấp 25 lần nhu cầu hiện tại thông qua mô hình này. Tại miền Nam Italy, Amazon và Apple đã ký hợp đồng mua điện từ các dự án điện mặt trời nông nghiệp có tổng công suất hơn 150 MW, đủ đáp ứng nhu cầu điện hằng năm của khoảng 100.000 hộ gia đình Italy. EU cũng tài trợ 1,9 triệu euro cho dự án AGRISOL nhằm phát triển mô hình này tại một số quốc gia, trong đó có Italy và Tây Ban Nha. Riêng Italy đã nhận được 1,7 tỷ euro viện trợ nhà nước cho sáng kiến này.
Châu Âu có tiềm năng sản xuất lượng điện gấp 25 lần nhu cầu hiện tại thông qua mô hình điện mặt trời nông nghiệp.
Ông Angelo Gentili, Thư ký quốc gia của tổ chức môi trường Legambiente tại Italy nhận định, điện mặt trời nông nghiệp hiện mới đóng góp một phần nhỏ, nhưng có thể tạo động lực cho mục tiêu khử carbon nếu được mở rộng. Dù vậy, phát triển điện mặt trời cũng đặt ra vấn đề về sử dụng đất. Do cần diện tích tương đối lớn để sản xuất điện, các dự án có thể làm gia tăng cạnh tranh đất đai, đặc biệt tại khu vực nông thôn.
Để hạn chế tác động, một số quốc gia châu Âu đã đưa ra yêu cầu duy trì hoạt động nông nghiệp. Tại Pháp, các dự án phải bảo đảm ít nhất 90% sản lượng cây trồng so với năng suất tham chiếu tại địa phương. Tại Italy, ít nhất 70% diện tích phải dành cho nông nghiệp.
Bà Pilar Flores, điều phối viên dự án điện mặt trời nông nghiệp tại Viện Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp và Môi trường Murcia (IMIDA) cho rằng, cần có hệ thống phân loại rõ ràng để bảo đảm nông nghiệp thực sự được duy trì, thay vì chỉ kết hợp hình thức với sản xuất điện. Theo bà, việc lựa chọn địa điểm cũng cần được đánh giá thận trọng. Đất bằng phẳng, gần lưới điện thường thuận lợi cho phát triển dự án, nhưng đất chưa sử dụng vẫn có thể mang giá trị sinh thái. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào diện tích đất trống để quyết định vị trí lắp đặt.
Bảo vệ lợi ích của nông dân là điều kiện quan trọng
Điện mặt trời nông nghiệp có thể giúp giảm bốc hơi nước, duy trì độ ẩm đất, bảo vệ cây trồng trước thời tiết khắc nghiệt và cải thiện hiệu quả sử dụng đất. Nông dân cũng có thể dùng điện tại chỗ để vận hành trang trại, bán điện dư thừa lên lưới hoặc cho doanh nghiệp thuê không gian lắp đặt tấm pin.
Theo ông Gentili, mưa lớn và nhiệt độ cao đã gây thiệt hại cho nhiều cánh đồng, khiến nông dân phải bỏ hoang đất canh tác. Ông cho rằng mô hình điện mặt trời nông nghiệp có thể góp phần hạn chế tình trạng này và hạn chế tổn thất thu nhập.
Tuy nhiên, hiệu quả không được bảo đảm trong mọi điều kiện. Nghiên cứu tại Murcia, Tây Ban Nha ghi nhận cây ớt bị thiếu nước phát triển tốt hơn dưới các tấm pin mặt trời so với cây được tưới đủ nước. Kết quả cho thấy hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào thiết kế hệ thống, loại cây trồng và điều kiện cụ thể của từng địa điểm.
Bên cạnh những lợi ích tiềm năng, mô hình này cũng vấp phải lo ngại về nguy cơ cạnh tranh trong sử dụng đất nông nghiệp. Fabrizio Garbarino, Chủ tịch Hiệp hội Nông thôn Italy, cho rằng điện mặt trời nông nghiệp chưa giải quyết những vấn đề căn bản của ngành nông nghiệp, trong khi các nhà đầu tư và doanh nghiệp có nhu cầu năng lượng lớn ngày càng quan tâm đến đất canh tác.
Một nghiên cứu năm 2025 dựa trên các cuộc phỏng vấn chuyên gia tại châu Âu cho thấy lợi ích của mô hình có thể tập trung vào các hộ sản xuất quy mô lớn, chủ đất và nhà đầu tư, thay vì nông dân nhỏ và cộng đồng địa phương. Việc loại trừ người dân và các yếu tố sinh thái khỏi quá trình ra quyết định cũng có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng.
Chi phí đầu tư ban đầu cao và khó khăn trong đấu nối lưới điện khiến các dự án quy mô lớn có lợi thế. Theo báo cáo năm 2025 của tờ Today.it, khoảng 86% trong tổng số 775 triệu euro ngân sách chính phủ Italy dành cho điện mặt trời nông nghiệp đã được phân bổ cho các dự án quy mô lớn, bao gồm cả những dự án thuộc sở hữu của các tập đoàn đa quốc gia nước ngoài.
Các hợp đồng mua điện từ dự án điện mặt trời nông nghiệp có thể hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Tuy nhiên, hợp đồng mua điện không đồng nghĩa với việc điện từ một trang trại cụ thể được cung cấp trực tiếp cho cơ sở của doanh nghiệp.
Để bảo đảm lợi ích của nông dân và cộng đồng, chính quyền địa phương cần xem xét hỗ trợ kinh phí và ưu tiên đấu nối lưới điện cho các hệ thống điện mặt trời nông nghiệp. Nguồn thu từ mô hình cũng cần được xem xét theo hướng hỗ trợ các phương thức canh tác sinh thái hoặc giúp nông dân chuyển đổi sang sản xuất bền vững hơn.
Kinh nghiệm từ châu Âu cho thấy điện mặt trời nông nghiệp có thể mang lại lợi ích kép về sản xuất nông nghiệp và năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào thiết kế dự án, cơ chế quản lý đất đai và phân chia lợi ích. Việc phát triển điện mặt trời cần gắn với bảo vệ đất canh tác, duy trì sinh kế của nông dân và bảo đảm lợi ích của cộng đồng địa phương.