Trong những năm gần đây, cùng với đà tăng trưởng mạnh mẽ của kinh tế số, thương mại điện tử đã vươn lên trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tại Việt Nam. Từ các website bán hàng trực tuyến, sàn giao dịch thương mại điện tử đến nền tảng mạng xã hội, thanh toán số hay thương mại điện tử xuyên biên giới, phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng đang chuyển dịch nhanh chóng, đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức mới.
Sau hơn một thập kỷ được điều chỉnh chủ yếu bằng các nghị định, ngày 10/12/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Thương mại điện tử. Điều này là dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện khung khổ pháp lý, hướng tới một thị trường số minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.
Nhằm hỗ trợ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân tiếp cận, hiểu đúng và áp dụng hiệu quả các quy định mới, cuốn sách “Tìm hiểu Luật Thương mại điện tử” do TS. Lê Hoàng Oanh - Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) chủ biên cùng các tác giả đã được biên soạn và xuất bản.
Xoay quanh những nội dung cốt lõi của cuốn sách cũng như các chính sách mới trong Luật Thương mại điện tử, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Ninh - Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương, đồng thời là tác giả Chương II (Chính sách phát triển thương mại điện tử).
Ông Hoàng Ninh - Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương, tác giả Chương II cuốn sách "Chính sách phát triển thương mại điện tử". Ảnh: Thanh Thảo
Khoảng trống pháp lý và vai trò “giải mã” của cuốn sách
- Thưa ông, thương mại điện tử tại Việt Nam đã phát triển rất nhanh trong hơn một thập kỷ qua với nhiều mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện. Trong bối cảnh đó, ông có thể chia sẻ đâu là những khoảng trống pháp lý hoặc thách thức trong thực tiễn quản lý đặt ra yêu cầu cấp thiết phải ban hành Luật Thương mại điện tử. Cuốn sách Tìm hiểu Luật thương mại điện tử được biên soạn giúp độc giả tiếp cận những nguyên tắc pháp lý cốt lõi của Luật như thế nào?
Ông Hoàng Ninh: Thương mại điện tử tại Việt Nam đã phát triển rất nhanh trong hơn một thập kỷ qua, với nhiều mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện. Tuy nhiên, chính tốc độ phát triển này cũng bộc lộ rõ những khoảng trống và thách thức trong khuôn khổ pháp lý hiện hành.
Thứ nhất, khoảng trống lớn nhất nằm ở việc pháp luật chưa theo kịp sự đổi mới của các mô hình kinh doanh số. Các nền tảng trung gian, mô hình kinh tế nền tảng, hay các hình thức kinh doanh xuyên biên giới phát triển rất nhanh, trong khi quy định pháp lý trước đây chưa xác định đầy đủ trách nhiệm của các chủ thể này.
Thứ hai, các rủi ro trên môi trường số ngày càng gia tăng và phức tạp hơn, như hàng giả, hàng nhái, gian lận thương mại, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hay xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Những vấn đề này không chỉ gia tăng về số lượng mà còn khó kiểm soát hơn do đặc thù ẩn danh và quy mô lớn của môi trường trực tuyến.
Thứ ba, thách thức từ thương mại điện tử xuyên biên giới ngày càng rõ nét. Bên cạnh cơ hội mở rộng thị trường, cũng đặt ra yêu cầu phải bảo đảm cạnh tranh công bằng, quản lý hiệu quả các chủ thể nước ngoài và bảo vệ thị trường trong nước. Chính từ những yêu cầu thực tiễn đó, việc xây dựng và ban hành Luật Thương mại điện tử là rất cần thiết, nhằm thiết lập một khung pháp lý toàn diện, phù hợp với đặc thù của kinh tế số.
Đối với cuốn sách “Tìm hiểu Luật Thương mại điện tử”, mục tiêu không chỉ giới thiệu các quy định, mà còn giúp độc giả hiểu được tư duy và nguyên tắc cốt lõi của Luật. Trong đó nhấn mạnh các nguyên tắc như bảo đảm quyền tự do kinh doanh và thỏa thuận trong khuôn khổ pháp luật; thiết lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các phương thức kinh doanh; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo đảm tương thích với các cam kết quốc tế.
Qua đó, cuốn sách đóng vai trò như một tài liệu “giải mã” Luật, giúp cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân có thể tiếp cận, hiểu đúng và áp dụng hiệu quả các quy định trong thực tiễn, góp phần xây dựng một thị trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.
Theo Phó Cục trưởng Hoàng Ninh: "Luật Thương mại điện tử không chỉ là công cụ quản lý, mà là một “khung chính sách phát triển”, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa thiết lập kỷ cương thị trường". Ảnh: Thanh Thảo
Kiến tạo phát triển đi đôi với thiết lập kỷ cương
- Một nội dung quan trọng của cuốn sách là phân tích các chính sách phát triển thương mại điện tử trong giai đoạn mới, đặc biệt trong chương II với nội dung - Chính sách phát triển thương mại điện tử, do ông là đồng tác giả. Theo ông, Luật thương mại điện tử lần này đã thể hiện tư duy chính sách như thế nào để vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong doanh nghiệp, vừa bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững cho hệ sinh thái thương mại điện tử?
Ông Hoàng Ninh: Có thể nói, Luật Thương mại điện tử lần này thể hiện một tư duy chính sách khá rõ, đó là kết hợp giữa kiến tạo phát triển và quản lý hiệu quả, trong đó vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và bền vững.
Thứ nhất, Luật khẳng định vai trò kiến tạo môi trường cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Với cách tiếp cận đặt doanh nghiệp và người dân làm trung tâm, Luật bảo đảm quyền tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời tạo điều kiện để các mô hình kinh doanh mới, các nền tảng số và kinh tế tư nhân phát triển. Một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có thể dự báo chính là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư công nghệ và mở rộng quy mô.
Thứ hai, Luật đồng thời thiết lập kỷ cương thị trường thông qua việc làm rõ trách nhiệm của các chủ thể, đặc biệt là các nền tảng trung gian. Việc nâng cao trách nhiệm về minh bạch thông tin, kiểm soát hàng hóa và bảo vệ người tiêu dùng không chỉ nhằm xử lý vi phạm, mà còn góp phần định hình một môi trường cạnh tranh công bằng, hạn chế các hành vi gian lận và cạnh tranh không lành mạnh.
Thứ ba, một điểm mới đáng chú ý là Luật đã lồng ghép định hướng phát triển bền vững vào chính sách thương mại điện tử. Không chỉ tập trung vào tăng trưởng, Luật khuyến khích các mô hình thương mại điện tử xanh, tối ưu logistics, sử dụng bao bì thân thiện với môi trường, qua đó gắn phát triển thương mại điện tử với mục tiêu tăng trưởng xanh của quốc gia.
Thứ tư, Luật thể hiện rõ tính bao trùm trong tiếp cận chính sách. Các quy định và chính sách hỗ trợ được thiết kế theo hướng tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, cá nhân khởi nghiệp và các nhóm còn hạn chế về năng lực số có thể tham gia thị trường. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc mở rộng nền tảng người tham gia và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.
Nền tảng thương mại điện tử từ trung gian kỹ thuật đến chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý
- Trong bối cảnh các sàn thương mại điện tử và nền tảng số đang đóng vai trò trung tâm của hoạt động giao dịch trực tuyến, Luật Thương mại điện tử đã đặt ra những yêu cầu và trách nhiệm mới nào đối với các nền tảng này, đặc biệt trong việc minh bạch thông tin, kiểm soát hàng hóa và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng? Theo ông, những quy định này sẽ tác động ra sao tới cách thức vận hành của thị trường thương mại điện tử trong thời gian tới?
Ông Hoàng Ninh: Trong bối cảnh các sàn thương mại điện tử và nền tảng số đang trở thành trung tâm của hoạt động giao dịch, Luật Thương mại điện tử lần này đã có một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, đó là không còn coi nền tảng chỉ là trung gian kỹ thuật, mà gắn với trách nhiệm pháp lý rõ ràng và chủ động hơn.
Thứ nhất, về minh bạch thông tin, Luật yêu cầu các nền tảng phải công khai đầy đủ và rõ ràng thông tin về người bán, hàng hóa, điều kiện giao dịch, cũng như cơ chế hiển thị và xếp hạng sản phẩm. Điểm mới là nền tảng không chỉ đăng tải thông tin mà còn phải có trách nhiệm xác thực và kiểm soát mức độ tin cậy, qua đó giúp người tiêu dùng có đủ cơ sở để ra quyết định.
Thứ hai, về kiểm soát hàng hóa, trách nhiệm của nền tảng được mở rộng theo hướng chủ động. Các nền tảng phải thiết lập cơ chế rà soát, phát hiện và xử lý hàng giả, hàng vi phạm, đồng thời vận hành hiệu quả hệ thống tiếp nhận và xử lý phản ánh từ người tiêu dùng. Cách tiếp cận này chuyển từ “xử lý khi có yêu cầu” sang quản trị rủi ro xuyên suốt toàn bộ vòng đời giao dịch.
Thứ ba, về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật yêu cầu các nền tảng phải thiết lập các công cụ hỗ trợ như khiếu nại, hoàn trả, bồi thường minh bạch; bảo vệ dữ liệu cá nhân và tăng cường phối hợp với cơ quan quản lý trong giải quyết tranh chấp. Đây là nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin trên môi trường số.
Về tác động, theo tôi, các quy định này sẽ tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc đối với thị trường. Thị trường sẽ chuyển từ tăng trưởng nhanh về số lượng sang cạnh tranh dựa trên chất lượng và mức độ tuân thủ. Những chủ thể kinh doanh thiếu minh bạch hoặc vi phạm sẽ dần bị sàng lọc, trong khi các doanh nghiệp và nền tảng đầu tư bài bản vào quản trị, công nghệ và tuân thủ pháp luật sẽ có lợi thế rõ rệt hơn.
Đồng thời, chi phí tuân thủ có thể tăng trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn sẽ góp phần hình thành một thị trường minh bạch, an toàn và bền vững hơn, qua đó nâng cao niềm tin của người tiêu dùng và năng lực cạnh tranh của thương mại điện tử Việt Nam.
Cuốn sách “Tìm hiểu Luật Thương mại điện tử” cung cấp những phân tích, diễn giải giúp độc giả hiểu rõ các quy định và chính sách mới trong Luật Thương mại điện tử năm 2025. Ảnh: Thanh Thảo
Thương mại điện tử xuyên biên giới và quản lý toàn hệ sinh thái
- Thương mại điện tử xuyên biên giới đang mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường toàn cầu nhưng cũng đặt ra không ít thách thức về quản lý. Luật Thương mại điện tử lần này đã tiếp cận vấn đề này như thế nào, đồng thời quy định ra sao về trách nhiệm của các tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ thương mại điện tử như thanh toán, logistics, hay nền tảng công nghệ?
Ông Hoàng Ninh: Trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển rất nhanh, Luật Thương mại điện tử lần này có cách tiếp cận khá rõ theo hướng mở để phát triển nhưng đồng thời tăng cường hiệu quả quản lý.
Trước hết về tổng thể, Luật thừa nhận và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu thông qua các nền tảng số. Đồng thời, Luật mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với cả các tổ chức, cá nhân nước ngoài có hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam. Đây là điểm rất quan trọng, góp phần thu hẹp khoảng trống pháp lý trong quản lý các giao dịch xuyên biên giới và bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng giữa các chủ thể trong và ngoài nước.
Bên cạnh đó, Luật cũng đặt nền tảng cho việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý trong các lĩnh vực như thuế, hải quan, thanh toán và bảo vệ người tiêu dùng, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý đối với dòng hàng hóa và dòng tiền trong thương mại điện tử xuyên biên giới.
Về trách nhiệm của các tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ thương mại điện tử, Luật có bước tiến quan trọng khi chuyển từ quản lý theo từng khâu sang quản lý toàn bộ hệ sinh thái. Theo đó, các chủ thể như nền tảng công nghệ, đơn vị thanh toán, trung gian thanh toán, logistics hay chứng thực hợp đồng điện tử đều được quy định rõ trách nhiệm tương ứng với vai trò của mình.
Cụ thể, các tổ chức này phải bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin, lưu trữ và cung cấp dữ liệu theo quy định, đồng thời có trách nhiệm phối hợp với cơ quan quản lý và các bên liên quan trong việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm. Đặc biệt, các nền tảng và các dịch vụ trung gian được yêu cầu tăng cường kiểm soát hoạt động của người bán và hàng hóa trên hệ thống.
Có thể nói, cách tiếp cận của Luật lần này là xây dựng một cơ chế quản lý đa chủ thể, trong đó mỗi mắt xích trong hệ sinh thái đều có trách nhiệm, qua đó vừa tạo điều kiện cho thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển, vừa bảo đảm tính minh bạch, an toàn và tuân thủ pháp luật trên thị trường
Ứng dụng công nghệ là “chìa khóa” nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ người tiêu dùng
- Một điểm đáng chú ý của Luật là nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát và xử lý vi phạm trên môi trường thương mại điện tử. Theo ông, việc ứng dụng các công nghệ mới như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo hay các hệ thống giám sát số sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc xây dựng một thị trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn, đồng thời bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người tiêu dùng trong thời đại số?
Ông Hoàng Ninh: Việc Luật nhấn mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát và xử lý vi phạm có thể coi là một bước chuyển rất quan trọng, bởi trong môi trường thương mại điện tử với quy mô lớn, tốc độ cao và tính ẩn danh, các phương thức quản lý truyền thống gần như không còn đủ khả năng theo kịp.
Các công nghệ như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống giám sát số không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang từng bước làm thay đổi phương thức quản lý. Từ chỗ xử lý sau khi vi phạm xảy ra, cơ quan quản lý có thể chuyển sang phát hiện sớm và phòng ngừa rủi ro.
Cụ thể, thông qua phân tích dữ liệu lớn, cơ quan quản lý có thể nhận diện các mô hình hành vi bất thường, dấu hiệu gian lận hoặc kinh doanh hàng giả trên diện rộng. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tự động sàng lọc nội dung, đánh giá mức độ rủi ro của người bán, sản phẩm, từ đó ưu tiên nguồn lực kiểm tra, xử lý một cách hiệu quả hơn.
Quan trọng hơn, công nghệ còn góp phần nâng cao mức độ bảo vệ người tiêu dùng theo hướng chủ động. Người tiêu dùng có thể được cảnh báo sớm về các gian hàng hoặc sản phẩm có rủi ro, tiếp cận thông tin minh bạch hơn và sử dụng các cơ chế khiếu nại, giải quyết tranh chấp nhanh chóng thông qua nền tảng số.
Bên cạnh đó, khi dữ liệu được kết nối và chia sẻ giữa các cơ quan quản lý và các nền tảng, thị trường sẽ hình thành cơ chế giám sát đa chiều, trong đó trách nhiệm không chỉ thuộc về cơ quan nhà nước mà còn có sự tham gia của doanh nghiệp và nền tảng.
Có thể nói, việc ứng dụng công nghệ chính là nền tảng để xây dựng một thị trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và có khả năng tự giám sát cao hơn, qua đó củng cố niềm tin của người tiêu dùng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường trong thời gian tới.
- Xin cảm ơn ông!
Luật Thương mại điện tử năm 2025 thiết lập khung pháp lý toàn diện, làm rõ trách nhiệm các chủ thể trong hệ sinh thái, tăng cường bảo vệ người tiêu dùng. Đồng thời quản lý hiệu quả hoạt động xuyên biên giới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển thị trường theo hướng minh bạch và bền vững.