Năm 2026, ngành chứng khoán Việt Nam tròn 30 năm (28/11/1996 – 28/11/2026), cũng là lúc thị trường được FTSE Russell nâng hạng lên Thị trường Mới nổi thứ cấp, có hiệu lực từ ngày 21/9/2026. Tại Hội thảo Khoa học Quốc gia “Thị trường chứng khoán Việt Nam – VCSM 2026” tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh mới đây, nhiều ý kiến cùng gặp nhau ở một điểm: nâng hạng là tấm vé vào cuộc, chưa phải đích đến, và chất lượng quản trị của doanh nghiệp niêm yết là điều kiện để giữ vị thế mới.
Sau 30 năm, thị trường đã lớn về chiều rộng: 1.547 mã cổ phiếu và chứng chỉ quỹ, vốn hóa 10,57 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 82,3% GDP, gần 14,1 triệu tài khoản nhà đầu tư tính đến ngày 30/9/2026.
Sau 30 năm, thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển mạnh theo chiều rộng
Định hướng về quản trị doanh nghiệp đã được xác lập ở cấp cao nhất với mục tiêu định lượng, có mốc thời gian.
Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế) và 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam yêu cầu xây dựng đội ngũ doanh nhân với chuẩn mực đạo đức và văn hóa kinh doanh.
Quyết định số 1413/QĐ-TTg ngày 27/7/2026 phê duyệt Đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam cụ thể hóa thêm một bước: "phấn đấu chậm nhất đến năm 2030, chỉ tiêu quản trị doanh nghiệp thoát khỏi nhóm thấp của ASEAN", đồng thời giao nhiệm vụ công bố, tuyên truyền bộ tiêu chí đánh giá quản trị công ty của ASEAN, OECD. Như vậy, quản trị doanh nghiệp Việt Nam được đặt vào một hệ quy chiếu khu vực, đo bằng thước đo chung với các thị trường láng giềng.
Thước đo ấy là thẻ điểm Quản trị công ty ASEAN (ACGS). Kết quả kỳ 2026 do Viện Thành viên Hội đồng quản trị Việt Nam (VIOD) công bố ngày 18/11/2026 cho thấy có 100 doanh nghiệp được đưa vào đánh giá chính thức, tăng so với 69 doanh nghiệp kỳ 2024, phần lớn nhờ lộ trình bắt buộc công bố thông tin bằng tiếng Anh theo Thông tư 68/2024/TT-BTC. Nhóm 20 doanh nghiệp dẫn đầu, với tổng vốn hóa hơn 1,6 triệu tỷ đồng, đạt bình quân 81,1 điểm, vượt bình quân ASEAN 65 điểm. 80 doanh nghiệp còn lại đạt bình quân 56,4 điểm, thấp hơn nhóm dẫn đầu 24,7 điểm.
Những con số này cho thấy một nhóm doanh nghiệp Việt Nam đã đạt chuẩn khu vực, đủ sức cạnh tranh thu hút vốn quốc tế. Và dư địa cải thiện lớn nhất, cũng là phần việc chính để hoàn thành mục tiêu của Quyết định 1413, nằm ở nhóm 80 doanh nghiệp còn lại.
Khoảng cách này có ý nghĩa thực tế, bởi theo đại diện Hiệp hội kinh doanh chứng khoán Việt Nam (VASB), Việt Nam nay đứng cạnh Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan, Malaysia trong cuộc cạnh tranh thu hút cùng một nguồn vốn của các quỹ chỉ số và quỹ chủ động quy mô lớn; hạng thị trường cũng được rà soát định kỳ. Dòng vốn tổ chức sẽ ưu tiên những doanh nghiệp mà quỹ có thể nắm giữ nhiều năm.
Quản trị tốt cần cả hai phía. Phía cung là hội đồng quản trị có thành viên độc lập thực chất, ủy ban kiểm toán, quy tắc ứng xử. Phía cầu là cổ đông đủ năng lực và động cơ đòi hỏi minh bạch.
Nhiều doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán bị xử phạt liên quan công bố thông tin.
Ở phía cung, theo ThS. Nguyễn Sinh Dũng Thắng, Chủ tịch VNIDA, tại nhiều doanh nghiệp, việc bổ nhiệm thành viên độc lập chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu tối thiểu thay vì phát huy vai trò độc lập, phản biện. Thành viên độc lập được bầu theo cùng cơ chế bầu dồn phiếu như các thành viên khác, nên việc đề cử, bầu chọn vẫn phần nào chịu tác động của cổ đông kiểm soát.
Ở phía cầu, bà Vương Vân Anh, Giám đốc Cấp cao Khối Quản lý tài sản VinaCapital, nêu rõ vai trò của nhà đầu tư tổ chức. Đó là, thúc đẩy quản trị công ty tốt, tăng cường vai trò giám sát của cổ đông và nâng cao chất lượng công bố thông tin, chuẩn mực kế toán và quản trị. Rào cản đầu tiên được chỉ ra là thói quen đầu tư: nhà đầu tư cá nhân quen tự giao dịch cổ phiếu, tập trung lợi nhuận ngắn hạn thay vì giải pháp đầu tư chuyên nghiệp.
Đại diện VinaCapital đặt nhóm giải pháp "nâng cao chuẩn mực quản trị và giám sát, củng cố niềm tin nhà đầu tư" với các nội dung: đẩy mạnh áp dụng IFRS, báo cáo ESG, thẻ điểm ACGS theo lộ trình; tăng cường vai trò HĐQT độc lập, kiểm soát giao dịch liên quan, minh bạch cấu trúc sở hữu; bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số.
Kinh nghiệm khu vực cho thấy quản trị gắn trực tiếp với định giá. Theo đại diện VASB, năm 2023 Sở Giao dịch chứng khoán Tokyo yêu cầu doanh nghiệp niêm yết gắn quản trị với chi phí vốn; năm 2024 Hàn Quốc khởi động chương trình Corporate Value-up. Với Hàn Quốc, thị trường của các tập đoàn công nghiệp – công nghệ, thị trường này "phải đi cùng chuẩn mực quản trị". VASB cũng xếp "neo cải cách từ bên ngoài", gồm IFRS, công bố thông tin tiếng Anh, quản trị và ngoại hối, vào nhóm cơ hội chiến lược của nâng hạng, cùng với giảm chi phí vốn quốc gia.
Văn hóa minh bạch là mảnh ghép hoàn thiện bức tranh. Doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "chỉ công bố những gì luật bắt buộc" sang văn hóa chủ động công bố thông tin tài chính, phi tài chính và ESG; HĐQT phải là tấm gương liêm chính, cam kết "từ đỉnh cao”.
Nâng hạng đã mở cánh cửa nhưng để cổ phiếu của Việt Nam hấp dẫn nhà đầu tư nước ngoài đặc biệt là các quỹ đầu tư lớn, quản trị của doanh nghiệp cần thay đổi về chất.
Trao đổi với phóng viên báo Công Thương, một chuyên gia tài chính cho biết, để nâng chất quản trị doanh nghiệp cần giải quyết ít nhất 3 vấn đề. Một là, thực chất hóa vai trò Hội đồng quản trị (HĐQT) và thành viên độc lập, cần chấm dứt tình trạng bổ nhiệm thành viên độc lập chỉ để đối phó với quy định tối thiểu, kiểm soát chặt chẽ giao dịch với bên liên quan và minh bạch cấu trúc sở hữu nhằm bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số. Thứ hai, nâng chuẩn minh bạch thông tin theo thước đo quốc tế. Thứ ba, kiến tạo văn hóa liêm chính và thúc đẩy giám sát từ nhà đầu tư tổ chức.
Về phía thị trường, cần phát triển mạnh lực lượng nhà đầu tư tổ chức chuyên nghiệp để tạo áp lực giám sát ngược trở lại, buộc doanh nghiệp không ngừng nâng cao chuẩn mực quản trị và trách nhiệm giải trình.