Một cuộc đời cách mạng vẻ vang
Đồng chí Hồ Tùng Mậu, tên thật là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15/6/1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu (cũ), nay là xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An.
Sinh ra và lớn lên trong một gia đình và dòng họ có truyền thống yêu nước và khoa bảng, đồng chí Hồ Bá Cự sớm mang trong mình những khát khao và hoài bão lớn. Sau một thời gian dạy học ở huyện Thanh Chương (Nghệ An), đồng chí Hồ Bá Cự quyết định bỏ nghề dạy học để có điều kiện hoạt động cách mạng.
Người cộng sản kiên trung Hồ Tùng Mậu. Ảnh tư liệu
Mùa xuân năm 1920, đồng chí Hồ Bá Cự đổi tên là Hồ Tùng Mậu, cùng các đồng chí Lê Hồng Sơn, Nguyễn Thị Tích, Đặng Quỳnh Anh được sự dẫn đường của đồng chí Đặng Xuân Thanh cùng một số thanh niên yêu nước đã bí mật sang Xiêm. Sau 3 tháng ở Trại Cày, Bản Đông (tỉnh Phì Chịt), đồng chí Hồ Tùng Mậu được cụ Đặng Thúc Hứa gửi sang Trung Quốc hoạt động cách mạng.
Tại Trung Quốc, đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng đồng chí Lê Hồng Sơn đã thành lập Tâm Tâm xã, tập hợp số thanh niên hăng hái, kiên quyết, cùng chí hướng giải phóng dân tộc, giành độc lập cho Việt Nam khỏi chế độ đô hộ của thực dân Pháp.
Tháng 3/1924, đồng chí Hồ Tùng Mậu được cụ Phan Bội Châu giao nhiệm vụ mang tài liệu về nước tuyên truyền và vận động thanh niên xuất dương. Tháng 11/1924, đồng chí Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về Quảng Châu (Trung Quốc), Người đã gặp mặt những thanh niên Việt Nam yêu nước trong Tâm Tâm xã. Trên cơ sở đó, năm 1925, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã kết nạp một số thanh niên vào Cộng sản đoàn.
Tháng 6/1925, đồng chí Nguyễn Ái Quốc thành lập tổ chức Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội và mở lớp huấn luyện chính trị cho thanh niên ở trong nước sang. Ban huấn luyện chính trị đặc biệt đặt ở ngôi nhà số 13 đường Văn Minh (Quảng Châu). Hai đồng chí Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn là giảng viên phụ giảng của đồng chí Nguyễn Ái Quốc.
Tháng 3/1926, do yêu cầu của cách mạng, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã giới thiệu đồng chí Hồ Tùng Mậu gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Từ năm 1927-1929, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã 3 lần bị bắt giam và chịu đủ mọi cực hình tra tấn của nhà tù đế quốc.
Đồng chí Hồ Tùng Mậu chụp ảnh cùng Bác Hồ. Ảnh tư liệu
Đầu năm 1930, đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng đồng chí Lê Hồng Sơn chuẩn bị tích cực cho Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do đồng chí Nguyễn Ái Quốc triệu tập tại Cửu Long, Hương Cảng (Trung Quốc) ngày 3/2/1930.
Tháng 6/1930, đồng chí Hồ Tùng Mậu bị cảnh sát Anh bắt tại Trung Quốc, chúng giao đồng chí cho thực dân Pháp ở Đông Dương. Ngày 6/2/1931, Tòa án Nam Triều tỉnh Nghệ An kết án Hồ Tùng Mậu khổ sai chung thân đày đi Kon Tum.
Trải qua các nhà lao Vinh, Kon Tum, Ban Mê Thuột, Trà Khê (Phú Yên)..., đồng chí vẫn luôn giữ vững khí tiết người cộng sản, biến nhà tù thành trường học cách mạng. Đồng chí viết kịch, sáng tác văn, thơ trong tù với các tác phẩm thơ, văn yêu nước và cách mạng.
Sau ngày Nhật đảo chính Pháp, đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng anh em tù chính trị phá nhà lao Trà Khê trở về quê hoạt động cách mạng. Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, đồng chí Hồ Tùng Mậu được Chủ tịch Hồ Chí Minh ủy thác làm nhiệm vụ tổ chức hệ thống liên lạc giữa Ủy ban nhân dân cách mạng các địa phương từ Bắc vào Nam. Năm 1946, đồng chí được cử làm Giám đốc kiêm Chính ủy Trường Quân chính Trung Bộ.
Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, đồng chí được Đảng và Chính phủ giao nhiệm vụ làm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính Trung Bộ và Ủy viên Liên khu ủy Liên khu IV. Năm 1947, đồng chí được giữ chức Tổng Thanh tra Chính phủ. Năm 1951, tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, đồng chí Hồ Tùng Mậu được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Đồng chí là Hội trưởng Hội Việt - Hoa hữu nghị đầu tiên.
Bác Hồ chụp ảnh cùng một số Ủy viên Trung ương Đảng khóa II (năm 1951) tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Đồng chí Hồ Tùng Mậu đứng thứ tư, từ phải sang. Ảnh tư liệu
Ngày 21/7/1951, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã hy sinh tại Thanh Hóa khi trên đường vào Liên khu IV công tác. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài điếu đồng chí Hồ Tùng Mậu. Đồng chí đã được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh, tên đồng chí được đặt tên đường ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, thành phố Huế, tỉnh Nghệ An.
Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, đồng chí Hồ Tùng Mậu nhiều lần bị kẻ thù bắt giữ, giam cầm dưới chế độ hà khắc, tàn bạo trong các nhà lao đế quốc. Nhưng với ý chí kiên cường, bất khuất của người cộng sản, đồng chí vẫn luôn tin tưởng, lạc quan và trung thành với Tổ quốc, với Đảng, với nhân dân.
Khi đảm nhiệm các chức vụ quan trọng, đồng chí đã thể hiện năng lực xuất sắc toàn diện trên các mặt chính trị, quân sự, văn hoá. Tên tuổi của đồng chí là niềm tự hào của Tổ quốc, của Đảng, của quê hương Nghệ An.
Gìn giữ và phát huy di sản lịch sử cách mạng của đồng chí Hồ Tùng Mậu
Ngày 14/6, tỉnh Nghệ An sẽ tổ chức Lễ dâng hương, dâng hoa nhân kỷ niệm 130 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 15/6/2026); khánh thành Dự án tu bổ, tôn tạo di tích nhà thờ và mộ đồng chí Hồ Tùng Mậu; đồng thời, phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: “Đồng chí Hồ Tùng Mậu - nhà lãnh đạo kiên trung, tài năng của Đảng và cách mạng Việt Nam”.
Quang cảnh Di tích nhà thờ và mộ đồng chí Hồ Tùng Mậu tại xã Quỳnh Anh sau khi được tu bổ, tôn tạo. Ảnh: Trịnh Thắng
Dự án tu bổ, tôn tạo di tích nhà thờ và mộ đồng chí Hồ Tùng Mậu có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản lịch sử cách mạng; đồng thời thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với người chiến sĩ cộng sản kiên trung, nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam, người con ưu tú của quê hương Nghệ An.
Công trình cũng góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lý tưởng cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau, trở thành địa chỉ đỏ có ý nghĩa quan trọng trên quê hương Nghệ An.
Để chuẩn bị cho Lễ kỷ niệm diễn ra trang trọng, chu đáo và ý nghĩa, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Võ Trọng Hải đã đi kiểm tra thực tế Dự án tu bổ, tôn tạo di tích nhà thờ và mộ đồng chí Hồ Tùng Mậu; ghi nhận và đánh giá cao nỗ lực, tinh thần trách nhiệm của các sở, ngành, đơn vị và địa phương trong quá trình triển khai dự án cũng như công tác chuẩn bị các hoạt động kỷ niệm.
Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An yêu cầu các đơn vị chú trọng chỉnh trang cảnh quan, vệ sinh môi trường, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn giao thông, công tác lễ tân, khánh tiết và các điều kiện phục vụ đại biểu, nhân dân về dự lễ kỷ niệm 130 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu.
Đồng thời yêu cầu các đơn vị, địa phương liên quan phối hợp chặt chẽ để tổ chức lễ khánh thành, hội thảo khoa học và các hoạt động kỷ niệm trang trọng, thể hiện sự tri ân sâu sắc, tôn vinh những cống hiến to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu đối với sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và dân tộc.
Ngày 23/7/1951, đồng chí Hồ Tùng Mậu hy sinh tại thị trấn Còng, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá. Tỉnh uỷ, UBND các tỉnh: Thanh Hoá, Nghệ An đã đưa thi hài đồng chí về quê mai táng. Đoàn của Chính phủ từ Việt Bắc mang điếu văn về làm lễ truy điệu. Còn ở Việt Bắc, lễ truy điệu đồng chí Hồ Tùng Mậu tiến hành tại Hội trường Hội đồng Chính phủ ở Thác Dẫng, do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Trưởng ban. Điếu văn đánh giá cao đóng góp của đồng chí Hồ Tùng Mậu cho cách mạng Việt Nam, đồng thời thể hiện tình cảm thắm thiết của Bác dành cho nhà cách mạng ưu tú.