Còn khoảng trống về chất lượng
Tại Hội thảo tham vấn “Xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật cho hoạt động tư vấn hiệu quả năng lượng tại Việt Nam”, diễn ra ngày 23/4, ông Dương Chí Công - Giám đốc kỹ thuật Công ty cổ phần Giải pháp Công nghệ Việt Nam (VETS) đã trình bày tổng thể khung pháp lý hiện hành, chỉ ra những khoảng trống và đề xuất xây dựng định mức nhằm chuẩn hóa chất lượng dịch vụ kiểm toán năng lượng.
Theo ông Dương Chí Công, hệ thống văn bản pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả tại Việt Nam thời gian qua đã từng bước được hoàn thiện. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 77/2025/QH15 chính thức ban hành đã quy định rõ ràng về trách nhiệm, tiêu chuẩn và yêu cầu đối với doanh nghiệp sử dụng năng lượng
Ông Dương Chí Công - Giám đốc kỹ thuật Công ty cổ phần Giải pháp Công nghệ Việt Nam (VETS) phát biểu tại hội thảo. Ảnh: P.C
Đáng chú ý, với hoạt động kiểm toán năng lượng, Thông tư 25/2020 đã quy định rõ quy trình thực hiện gồm 6 bước, yêu cầu báo cáo có tối thiểu 7 chương, bao gồm hiện trạng sử dụng năng lượng, kết quả đo đạc, phân tích, xác định cơ hội tiết kiệm và đề xuất giải pháp. Cùng với đó là cơ chế tiếp nhận, kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý, đặc biệt là Sở Công Thương.
Một điểm mới quan trọng là theo quy định hiện hành, tổ chức thực hiện kiểm toán năng lượng phải được Bộ Công Thương công bố trên trang thông tin điện tử, thay vì chỉ cần có kiểm toán viên như trước đây. Điều này nhằm đảm bảo các đơn vị tham gia thị trường phải đáp ứng đầy đủ điều kiện về nhân lực, thiết bị và năng lực chuyên môn.
Đối tượng bắt buộc thực hiện kiểm toán năng lượng cũng được xác định rõ. Các cơ sở công nghiệp, nông nghiệp, vận tải có mức tiêu thụ từ 1.000 TOE/năm trở lên và các tòa nhà từ 500 TOE/năm trở lên phải thực hiện kiểm toán định kỳ 3 năm/lần. Đồng thời, trách nhiệm quản lý đã được phân cấp cho UBND cấp tỉnh trong việc rà soát và ban hành danh sách cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm.
Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cũng từng bước được cập nhật, với các tiêu chuẩn như ISO 5001 về quản lý năng lượng và ISO 5002 về kiểm toán năng lượng. Tuy chưa bắt buộc áp dụng, nhưng đây là những chuẩn mực quan trọng, đang được nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam triển khai.
Tuy nhiên, theo ông Công, dù khung pháp lý tương đối đầy đủ về quy trình và yêu cầu báo cáo, nhưng vẫn tồn tại khoảng trống lớn về quy định nguồn lực tối thiểu để đảm bảo chất lượng dịch vụ. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chất lượng kiểm toán năng lượng không đồng đều, thậm chí có hiện tượng cạnh tranh bằng cách hạ giá.
“Hiện chưa có quy định cụ thể về mức nhân lực, thiết bị hay chi phí cần thiết để thực hiện một cuộc kiểm toán đạt chuẩn. Điều này khiến thị trường thiếu một ‘mặt bằng chung’ về chất lượng”, ông Công nhận định.
Đối với hoạt động quản lý năng lượng, dù pháp luật yêu cầu áp dụng mô hình quản lý, nhưng lại thiếu hướng dẫn chi tiết để triển khai thống nhất. Việc chưa có bộ định mức chuyên ngành cũng khiến các địa phương gặp khó khăn trong xây dựng dự toán cho các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp.
Chuẩn hoá nguồn lực
Từ thực tiễn trên, nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật cho hoạt động kiểm toán năng lượng và tư vấn quản lý năng lượng. Đây sẽ là căn cứ để xây dựng giá dịch vụ sử dụng ngân sách nhà nước, đồng thời chuẩn hóa phạm vi công việc và chất lượng đầu ra.
Theo ông Dương Chí Công, định mức được xây dựng dựa trên nhiều nguồn dữ liệu, bao gồm rà soát pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, khảo sát doanh nghiệp, tham vấn chuyên gia và tham chiếu kinh nghiệm quốc tế. Nguyên tắc là đảm bảo “tính đúng, tính đủ”, phản ánh chi phí thực tế để hoàn thành dịch vụ đạt yêu cầu chất lượng.
Doanh nghiệp thuộc nhóm sử dụng năng lượng trọng điểm phải thực hiện kiểm toán năng lượng. Ảnh minh hoạ
Một điểm đáng chú ý là quy trình kiểm toán năng lượng được chi tiết hóa thành 22 bước, thay vì 6 bước như trong Thông tư 25/2020. Trong đó, bổ sung ba nội dung quan trọng gồm xây dựng sơ đồ năng lượng, bản đồ năng lượng và cân bằng năng lượng. Theo ông Công, đây là những yếu tố then chốt giúp nâng cao chất lượng kiểm toán, bởi chúng cho phép doanh nghiệp nhìn rõ bức tranh tổng thể về sử dụng năng lượng, từ đó xác định chính xác các cơ hội tiết kiệm.
Bên cạnh đó, bộ tiêu chí đánh giá chất lượng dịch vụ cũng được đề xuất, gồm 5 nhóm chính: tuân thủ quy trình; năng lực đơn vị và chuyên gia; chất lượng sản phẩm đầu ra; tính đầy đủ và khả năng kiểm chứng của dữ liệu; và thời gian thực hiện, mức độ tuân thủ quy định.
Về cấu trúc, định mức gồm ba thành phần chính là nhân công, thiết bị và vật tư. Trong đó, nhân công được phân theo các vị trí như kiểm toán viên năng lượng, kỹ thuật viên và trong trường hợp kiểm toán chuyên sâu có thể bổ sung chuyên gia tư vấn. Đáng chú ý, định mức được phân thành 4 nhóm theo quy mô tiêu thụ năng lượng của cơ sở, từ 500-1.000 TOE đến trên 10.000 TOE. Việc phân nhóm này dựa trên mức độ phức tạp của hệ thống năng lượng, từ đó xác định nhu cầu khảo sát, đo đạc và phân tích khác nhau.
Đối với các cơ sở quy mô lớn, có thể phát sinh thêm hoạt động lắp đặt điểm đo, kéo theo nhu cầu bổ sung thiết bị và vật tư. Trong khi đó, danh mục thiết bị được tính theo bộ thiết bị đo để đảm bảo tính linh hoạt và dễ áp dụng, thay vì liệt kê chi tiết từng loại máy móc.
Một điểm mới khác là việc xác định rõ vị trí chức danh và yêu cầu năng lực. Ví dụ, kiểm toán viên năng lượng cần có ít nhất 3 năm kinh nghiệm và chứng chỉ hành nghề, trong khi chuyên gia tư vấn cần có kinh nghiệm từ 5-10 năm. Điều này giúp chuẩn hóa đội ngũ thực hiện, nâng cao tính chuyên nghiệp của dịch vụ.
Theo ông Công, định mức không chỉ phục vụ các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước mà còn là tài liệu tham khảo quan trọng cho khu vực tư nhân. “Đây sẽ là cơ sở để các đơn vị tư vấn chứng minh mức giá của mình gắn với chất lượng đầu ra, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá thấp”, ông nói.
Ngoài ra, định mức cũng giúp cơ quan quản lý dễ dàng phê duyệt dự toán, tăng tính minh bạch và hiệu quả trong sử dụng ngân sách. Tuy nhiên, đại diện VETS cũng nhấn mạnh, đây mới là dự thảo ban đầu và cần tiếp tục hoàn thiện thông qua ý kiến góp ý từ các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Các nội dung như phân nhóm quy mô, danh mục công việc, mức huy động nguồn lực và phạm vi chi phí cần được rà soát kỹ lưỡng để đảm bảo phù hợp thực tiễn.
Khi Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả hơn, việc xây dựng bộ định mức kinh tế - kỹ thuật hoàn chỉnh không chỉ phục vụ quản lý mà còn tạo nền tảng cho thị trường dịch vụ năng lượng phát triển chuyên nghiệp, minh bạch và bền vững.