36 thủ tục được “làm mới”
Ngày 9/4/2026, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng ký Quyết định số 771/QĐ-BCT công bố các thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, bao trùm gần như toàn bộ hoạt động chứng nhận xuất xứ của Việt Nam.
Nhóm lớn nhất là 20 thủ tục cấp C/O ưu đãi, tương ứng với các FTA và thỏa thuận thương mại mà Việt Nam tham gia như từ các mẫu trong khuôn khổ ASEAN và ASEAN+ như D, E, AK, AJ, AI, AANZ, AHK; các mẫu song phương như VJ, VC, VK, EAV, VN-CU, VI, mẫu S với Lào, mẫu X với Campuchia; đến các mẫu của FTA thế hệ mới như CPTPP, EUR.1 theo EVFTA và UKVFTA, RCEP, cùng mẫu A theo chế độ thuế quan phổ cập.
Nhóm thứ hai gồm 9 thủ tục cấp C/O không ưu đãi và chứng nhận đặc thù, như mẫu B cho hàng xuất khẩu sang các nước không có FTA hoặc không đáp ứng quy tắc xuất xứ của FTA; mẫu ICO cho cà phê; mẫu DA59 cho Nam Phi; mẫu BR9 cho đồ uống, rượu sang Brazil; các mẫu cho Peru, Thổ Nhĩ Kỳ, Venezuela; mẫu GSTP và Giấy chứng nhận hàng hóa không thay đổi xuất xứ (CNM). Ngoài ra còn 7 thủ tục khác như cấp C/O cho hàng gửi kho ngoại quan, hàng của doanh nghiệp chế xuất; cấp C/O sau, cấp lại, cấp C/O giáp lưng; cấp và sửa đổi văn bản chấp thuận tự chứng nhận xuất xứ trong ASEAN.
Thủ tục cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa ngày càng được đơn giản hóa, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.
Điểm đáng chú ý từ Quyết định số 771/QĐ-BCT là hồ sơ được tinh giản. Doanh nghiệp không còn phải nộp bản sao Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, bởi cơ quan cấp C/O tự tra cứu trên cơ sở dữ liệu quốc gia. Với một số mẫu như mẫu D, sau lần đề nghị đầu tiên, một số chứng từ đã nộp có giá trị sử dụng trong 2 năm.
Là một trong những doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản lớn tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, trao đổi với Báo Công Thương, đại diện Công ty cổ phần Westfood Hậu Giang chia sẻ, những thay đổi từ Quyết định số 771/QĐ-BCT mang lại nhiều lợi ích thực tế cho doanh nghiệp xuất khi giảm số lượng giấy tờ phải chuẩn bị trong một số thủ tục hành chính; rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ nhờ cơ chế phân cấp và số hóa.
Đồng thời, hạn chế việc nộp lại các thông tin doanh nghiệp đã có trên cơ sở dữ liệu quốc gia. Đáng chú ý, đại diện Công ty cổ phần Westfood Hậu Giang cho rằng, việc sửa đổi thủ tục hành chính lần này giúp giảm áp lực hành chính cho bộ phận xuất nhập khẩu và chứng từ của doanh nghiệp, từ đó, đẩy nhanh quá trình xin cấp C/O cho các lô hàng xuất khẩu; qua đó, tăng khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA.
“Westfood Hậu Giang thường xuyên xuất khẩu sang những thị trường có ưu đãi thuế quan theo FTA, việc xử lý hồ sơ C/O nhanh và chính xác hơn có thể góp phần cải thiện tiến độ giao hàng, nâng cao khả năng cạnh tranh và tối ưu chi phí xuất khẩu”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.
Chủ động nguồn nguyên liệu
Đáng chú ý, theo đánh giá từ các chuyên gia, trong mạng lưới FTA rộng lớn, xuất xứ hàng hóa chính là “tấm vé” để hàng Việt hưởng ưu đãi thuế quan. Thế nhưng, tận dụng tấm vé ấy không đơn giản. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về EVFTA cho thấy, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan vì không đáp ứng quy tắc xuất xứ.
Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương.
Trao đổi riêng với phóng viên Báo Công Thương, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, dù kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam liên tục tăng trưởng, tỷ lệ hàng hóa đáp ứng điều kiện để được hưởng ưu đãi thuế quan theo một số hiệp định thương mại tự do (FTA) vẫn chưa thực sự cao.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, thực trạng này xuất phát từ ba nguyên nhân chính. Thứ nhất, Việt Nam hiện đã ký kết 18 FTA, tạo ra nhiều lựa chọn về thị trường và ưu đãi thuế quan. Do đó, doanh nghiệp có thể ưu tiên sử dụng những hiệp định mang lại lợi thế lớn hơn, thay vì khai thác đồng đều tất cả các FTA đã ký kết.
Thứ hai, quy tắc xuất xứ, chứng nhận xuất xứ hàng hóa vẫn là rào cản đối với nhiều doanh nghiệp. “Không ít doanh nghiệp chưa chủ động xây dựng chiến lược nguyên liệu phù hợp để tối ưu hóa xuất xứ hàng hóa”, ông Đậu Anh Tuấn chỉ rõ thực tế.
Ông Tuấn cho rằng, để đáp ứng và có được Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), doanh nghiệp xuất khẩu, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa ngay từ khâu nghiên cứu công nghệ, lựa chọn nguồn nguyên liệu và tổ chức sản xuất... cần tính toán khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, qua đó tận dụng tốt hơn ưu đãi thuế quan.
Thứ ba, mức độ am hiểu và khả năng tiếp cận thông tin về các FTA của doanh nghiệp còn hạn chế, đặc biệt với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nguồn lực và năng lực tự tìm hiểu, khai thác thông tin của nhóm doanh nghiệp này chưa đáp ứng yêu cầu.
Từ thực tế trên, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, bên cạnh việc tiếp tục đàm phán, ký kết các FTA quan trọng, cần coi hỗ trợ doanh nghiệp khai thác thị trường và tận dụng ưu đãi thuế quan là một trong những ưu tiên thời gian tới. Các chương trình hỗ trợ cần tập trung vào cung cấp thông tin về quy tắc xuất xứ, chứng nhận xuất xứ hàng hóa, các nội dung cam kết trong các hiệp định, nhất là các FTA mà Việt Nam vừa ký kết như VEFTA.
Đồng thời, tổ chức các chương trình đào tạo, tư vấn, song phải thiết kế những chương trình chuyên biệt theo từng ngành hàng, theo nhu cầu địa phương. Đặc biệt, cần quan tâm đến doanh nghiệp tư nhân trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, để những cơ hội từ các FTA thực sự chuyển hóa thành lợi ích trong hoạt động xuất nhập khẩu.
Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU nhận định, Việt Nam chỉ còn 3 đến 5 năm “thời gian vàng” để tận dụng EVFTA. Để hỗ trợ doanh nghiệp, Thông tư 14/2026/TT-BCT ngày 25/3/2026 đã làm rõ quy tắc xuất xứ trong EVFTA, bao gồm cơ chế cộng gộp, linh hoạt nguồn nguyên liệu và tự chứng nhận xuất xứ, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm lưu trữ hồ sơ của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp cần nắm vững quy tắc xuất xứ của từng FTA, tra cứu đúng mã HS, đúng thị trường; chủ động tìm nguồn nguyên liệu đáp ứng tiêu chí xuất xứ ngay từ khâu thiết kế sản phẩm và ký hợp đồng; xây dựng hệ thống lưu trữ chứng từ minh bạch, đầy đủ để sẵn sàng cho các đợt kiểm tra, xác minh.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần tuyệt đối tránh tiếp tay cho gian lận xuất xứ. Một lô hàng gian lận không chỉ khiến doanh nghiệp bị từ chối C/O, truy thu thuế, mà còn có thể kéo cả ngành hàng vào vòng điều tra, ảnh hưởng tới lợi ích chung của xuất khẩu Việt Nam. Khi thủ tục thuận lợi đi cùng kỷ cương minh bạch, xuất xứ hàng hóa sẽ thực sự trở thành “tấm vé” đưa hàng Việt đi xa hơn trên bản đồ thương mại thế giới.
Ông Trần Ngọc Quân nhấn mạnh, quy tắc xuất xứ không đơn thuần là thủ tục để cấp C/O hay hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu. Đây là điều kiện quan trọng quyết định khả năng tiếp cận ưu đãi thuế quan, đồng thời phản ánh mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng và giá trị sản xuất trong nước. Muốn tận dụng hiệu quả các FTA, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc xin cấp C/O mà phải chủ động từ nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến quản trị và truy xuất nguồn gốc.
Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU cũng nhấn mạnh, C/O giúp doanh nghiệp chứng minh xuất xứ; còn năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ mới quyết định doanh nghiệp có thực sự tận dụng được lợi ích từ các FTA hay không.