Tách truyền tải, mở đường cho thị trường điện bán lẻ cạnh tranh

Đề xuất tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) khỏi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cần được nhìn nhận trong tiến trình phát triển thị trường điện cạnh tranh. Làm rõ căn cứ, mục tiêu và điều kiện thực hiện sẽ giúp nhận diện đúng bản chất chính sách, đồng thời trả lời những băn khoăn về đầu tư, vận hành và quyền lợi người sử dụng điện.

Nhà nước giữ vai trò chủ đạo thông qua sở hữu và điều tiết

Đồng nhất tái cơ cấu ngành điện, tái cấu trúc EVN với “tư nhân hóa ngành điện”, từ đó quy kết Nhà nước từ bỏ vai trò trong lĩnh vực này là suy diễn thiếu căn cứ trước đó được một số ý kiến bình luận trên các trang mạng xã hội khi Bộ Công Thương thông tin về đề xuất tách Tổng công ty truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) ra khỏi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) theo Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh. Các phương án tổ chức, nguồn vốn và tiến độ thực hiện cần được thảo luận trên cơ sở pháp luật, hiệu quả thực tế.

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị xác định Nhà nước kiểm soát hạ tầng năng lượng chiến lược, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, đồng thời khuyến khích các thành phần kinh tế, nhất là khu vực tư nhân, tham gia phát triển năng lượng. Nghị quyết yêu cầu đẩy mạnh cơ cấu lại ngành điện theo hướng cạnh tranh, minh bạch, bền vững; tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu quả và vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực năng lượng.

Luật Điện lực số 61/2024/QH15 cụ thể hóa định hướng đó. Điểm a khoản 11 Điều 5 yêu cầu tách bạch hoạt động độc quyền tự nhiên với khâu cạnh tranh, hình thành các đơn vị dịch vụ độc lập và nhiều đơn vị phát điện, bán buôn, bán lẻ. Khoản 2 Điều 39 Luật Điện lực xác định tái cơ cấu ngành điện là một trong những điều kiện cần hoàn thành trước khi vận hành các cấp độ thị trường điện cạnh tranh, cùng với hoàn thiện pháp luật, hạ tầng hệ thống điện và thị trường điện; cải cách cơ chế giá, giảm dần và tiến tới xóa bỏ bù chéo giữa các nhóm khách hàng, vùng, miền.

Khoản 3 Điều 6 Nghị định 366/2025/NĐ-CP cũng đặt doanh nghiệp truyền tải, điều độ và quản lý lưới phân phối trong phạm vi đầu tư vốn nhà nước để thành lập doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn. Đây là cơ sở pháp lý để tiếp tục duy trì doanh nghiệp nhà nước ở hạ tầng thiết yếu, không phải lệnh cấm mọi dự án lưới ngoài nhà nước.

Lộ trình cạnh tranh được xác lập từ Quyết định 26/2006/QĐ-TTg, sau đó được thay thế bằng Quyết định 63/2013/QĐ-TTg ngày 8/11/2013 với ba cấp độ phát điện, bán buôn và bán lẻ; dự kiến thí điểm bán lẻ giai đoạn 2021–2023, hoàn chỉnh từ sau năm 2023. Khoảng cách giữa lộ trình và thực tế đòi hỏi tiếp tục tháo gỡ những điều kiện chưa hoàn thành.

Tại họp báo ngày 7/10/2026, Cục Điện lực nêu riêng định hướng cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại các tổng công ty phát điện và đề xuất tách EVNNPT khỏi EVN, chuyển về bộ chuyên ngành quản lý. Hai nội dung khác nhau về đối tượng, cơ chế và tác động đến sở hữu. Vì vậy, không thể lấy chủ trương thoái vốn tại doanh nghiệp phát điện làm căn cứ suy diễn rằng Nhà nước sẽ bán lưới truyền tải. Việc đưa doanh nghiệp ra khỏi công ty mẹ nhưng vẫn duy trì sở hữu nhà nước là thay đổi mô hình tổ chức, quản trị, không đồng nghĩa chuyển giao vốn, tài sản cho tư nhân.

Thực tế đã chứng minh, Quyết định 752/QĐ-TTg và 753/QĐ-TTg ngày 1/8/2024 tạo cơ sở tách Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia (A0), thành lập Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) và chuyển quyền đại diện chủ sở hữu về Bộ Công Thương và NSMO vẫn là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. Ở Na Uy, Statnett là doanh nghiệp truyền tải và vận hành hệ thống thuộc sở hữu Nhà nước thông qua Bộ Năng lượng.

Những trường hợp này cho thấy độc lập với doanh nghiệp kinh doanh điện không đồng nghĩa ra khỏi khu vực nhà nước. Tuy nhiên, không thể từ đó khẳng định mọi phương án chia tách đều thành công hoặc mọi quốc gia phải áp dụng cùng một mô hình.

Tách truyền tải để tạo nền tảng cạnh tranh minh bạch

Việc hình thành NSMO độc lập không chỉ góp phần bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong điều độ, huy động các nhà máy điện mà còn tạo nền tảng cho việc tiếp tục hoàn thiện và phát triển thị trường bán buôn, tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Tuy nhiên, quá trình tái cơ cấu đến nay vẫn chưa được thực hiện đầy đủ, đáp ứng yêu cầu phát triển của thị trường điện. Đây cũng được xác định là một trong những nguyên nhân khiến thị trường điện cạnh tranh còn tồn tại những hạn chế sau hơn 14 năm vận hành.

Nếu ở thị trường bán buôn, cạnh tranh chủ yếu diễn ra giữa các đơn vị phát điện và đơn vị mua buôn thì khi hình thành thị trường bán lẻ cạnh tranh, khách hàng sẽ từng bước có quyền lựa chọn đơn vị cung cấp điện.

Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh cần nhiều nhà cung cấp được tiếp cận nguồn điện và sử dụng lưới bình đẳng, với chi phí dịch vụ minh bạch. Nếu chỉ tăng số đơn vị được cấp phép mà chưa bảo đảm các điều kiện này, khách hàng khó có quyền lựa chọn thực chất.

Sau hơn 14 năm vận hành thị trường điện nếu cấp độ 1 là thị trường phát điện cạnh tranh đã vận hành minh bạch và hiệu quả, doanh nghiệp tham gia thị trường nâng cao công tác quản trị, tối ưu hóa nguồn lực, tạo thêm giá trị gia tăng cho các nhà máy nhưng khi cấp độ 2 - thị trường bán buôn cạnh tranh được triển khai đã cho thấy còn nhiều hạn chế. Cụ thể, hoạt động mua điện vẫn tập trung lớn tại EVN; phân phối và bán lẻ chưa độc lập đầy đủ về tổ chức, pháp lý. Thị trường còn thiếu công cụ quản trị rủi ro dài hạn; bù chéo giá điện tiếp tục là “rào cản” cho việc xác định chi phí và xây dựng giá chào bán.

EVNNPT có tư cách pháp nhân, hạch toán độc lập nhưng vẫn do EVN sở hữu 100% vốn điều lệ, trong khi EVN đồng thời tham gia phát điện và mua bán điện. Hạch toán độc lập không đồng nghĩa tách biệt về sở hữu và quản trị với công ty mẹ. Khi thị trường mở rộng, quan hệ này đặt ra yêu cầu phòng ngừa xung đột lợi ích, bảo đảm các bên tiếp cận lưới bình đẳng - đây là yêu cầu của thiết kế thị trường.

Lợi ích cần hướng tới là một đơn vị truyền tải phục vụ mọi bên theo quy tắc chung: điều kiện đấu nối rõ ràng, thông tin khả năng tiếp nhận công suất được công bố, giá dịch vụ chịu điều tiết. Nhà đầu tư có thêm cơ sở đánh giá khả năng đưa điện lên lưới, thu hồi vốn và thực hiện hợp đồng. Niềm tin thị trường được củng cố bằng khả năng kiểm chứng quyền lợi, trách nhiệm của từng bên.

Tuy nhiên, tách doanh nghiệp phải đi cùng bảo đảm nguồn lực, tại cuộc làm việc ngày 19/8/2026, lãnh đạo Chính phủ yêu cầu Bộ Công Thương nghiên cứu kỹ phương án, lộ trình và cơ chế tổ chức, tài chính, đầu tư, huy động vốn, bảo đảm điều chỉnh mô hình không ảnh hưởng năng lực đầu tư, vận hành hệ thống truyền tải.  Tách truyền tải cũng phải gắn với hoàn thiện bán buôn, phân định phân phối và bán lẻ, chuẩn hóa đo đếm, thanh toán và chuyển đổi nhà cung cấp. Điều 39 Luật Điện lực xác định tái cơ cấu ngành điện là một điều kiện cần hoàn thành, bên cạnh pháp luật, hạ tầng và cải cách giá điện.

Bởi vậy, đánh giá tái cơ cấu cần dựa vào kết quả cụ thể gốm: lưới được đầu tư đúng tiến độ, giao dịch minh bạch hơn, khách hàng có thêm lựa chọn và an ninh cung ứng được giữ vững. Với những mục tiêu ấy, tách EVNNPT và tái cấu trúc EVN là bước hoàn thiện thể chế thị trường điện, đồng thời nâng cao hiệu quả thực hiện vai trò của Nhà nước trong phát triển năng lượng.