Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) đang tạo thêm lợi thế cho rau quả Việt Nam tại thị trường Trung Đông. Tuy nhiên, từ ưu đãi thuế quan đến khả năng mở rộng thị phần vẫn còn không ít trở ngại, đặc biệt là chi phí vận chuyển, bảo quản sau thu hoạch và năng lực tiếp cận hệ thống phân phối. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động nâng cao sức cạnh tranh để khai thác hiệu quả hơn những cơ hội từ Hiệp định.
CEPA tạo lợi thế mới cho rau quả Việt tại UAE
Một trong những cơ hội đáng chú ý từ CEPA là việc UAE cam kết xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với phần lớn các dòng thuế theo lộ trình. Trong đó, nhiều mặt hàng rau quả tươi và chế biến của Việt Nam vốn chịu thuế nhập khẩu 5% có cơ hội được hưởng mức thuế 0% khi đáp ứng điều kiện ưu đãi.
Những sản phẩm như thanh long, chanh không hạt, bưởi, nhãn và dừa được kỳ vọng có thêm lợi thế cạnh tranh về giá so với hàng hóa đến từ các quốc gia chưa có hiệp định thương mại tự do với UAE.
Không chỉ là thị trường tiêu thụ, UAE còn giữ vai trò trung tâm thương mại và tái xuất khẩu quan trọng của khu vực Trung Đông. Đặc biệt, Dubai được xem là cửa ngõ để hàng hóa tiếp cận các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) như Saudi Arabia, Qatar, Kuwait và Oman.
Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu sa mạc khiến UAE phụ thuộc lớn vào thực phẩm nhập khẩu, với tỷ lệ khoảng 85 - 90% nhu cầu tiêu dùng. Đây là dư địa đáng chú ý đối với các sản phẩm trái cây nhiệt đới của Việt Nam.
Hiệp định CEPA mở thêm cơ hội để rau quả Việt Nam gia tăng sức cạnh tranh. Ảnh: Nam Nguyễn
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, CEPA tạo lợi thế về thuế quan, giúp hàng rau quả Việt Nam nâng cao khả năng cạnh tranh tại UAE, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường khác trong khu vực.
Trên thực tế, một số doanh nghiệp đã chủ động khai thác ưu đãi về quy tắc xuất xứ đối với những mặt hàng có lợi thế như chanh không hạt, thanh long, chuối và dừa xiêm gọt kim cương. Các sản phẩm này đã có mặt tại những hệ thống bán lẻ lớn như Lulu Hypermarket, Carrefour và Choithrams.
Dù đã có những doanh nghiệp chủ động khai thác lợi thế từ CEPA, song trên thực tế, việc tận dụng các ưu đãi của Hiệp định vẫn chủ yếu tập trung ở những doanh nghiệp xuất khẩu lớn, có kinh nghiệm, trong khi không ít doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp khó khăn trong quá trình tiếp cận thị trường.
"Tỷ lệ tận dụng vẫn chủ yếu dừng lại ở các doanh nghiệp xuất khẩu lớn và có thâm niên; các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn lúng túng trước các quy định chứng nhận xuất xứ điện tử hoặc thiếu thông tin thị trường để tiếp cận trực tiếp nhà phân phối sở tại", ông Đặng Phúc Nguyên nhận định.
Bên cạnh hạn chế trong tiếp cận thị trường, chi phí logistics đang là một trong những trở ngại lớn đối với rau quả Việt Nam khi xuất khẩu sang UAE.
Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, thời gian vận chuyển đường biển từ Việt Nam đến cảng Jebel Ali tại Dubai thường kéo dài từ 14 - 22 ngày. Với rau quả tươi, nếu công nghệ bảo quản chưa đáp ứng yêu cầu hoặc nhiệt độ, độ ẩm trong container lạnh không được duy trì ổn định, chất lượng sản phẩm có thể suy giảm khi đến thị trường nhập khẩu.
Trong khi đó, vận chuyển bằng đường hàng không tuy rút ngắn thời gian nhưng chi phí cao, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh về giá.
Sức ép càng lớn khi rau quả Việt Nam phải cạnh tranh với nguồn cung từ Ấn Độ, Pakistan, Iran, Ai Cập và Thái Lan. Một số quốc gia có lợi thế về khoảng cách địa lý, trong khi Thái Lan đã xây dựng được hệ thống xúc tiến thương mại và chuỗi cung ứng tại Dubai từ nhiều năm trước.
Ngoài giá cả, yêu cầu về chất lượng cũng là thách thức đáng kể. UAE kiểm soát chặt chẽ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh và nhãn mác hàng hóa. Đối với các sản phẩm chế biến thuộc diện phải có chứng nhận Halal, doanh nghiệp cần đáp ứng yêu cầu chứng nhận được thị trường UAE công nhận.
Như vậy, lợi thế thuế quan mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để gia tăng thị phần, rau quả Việt Nam còn phải giải quyết đồng thời bài toán về chất lượng, chi phí và khả năng cạnh tranh với các nguồn cung đã có vị thế tại thị trường này.
Nâng sức cạnh tranh, mở rộng thị phần tại Trung Đông
Để khai thác hiệu quả CEPA, ngành rau quả Việt Nam cần chuyển từ việc chủ yếu tận dụng ưu đãi thuế quan sang nâng cao năng lực đáp ứng thị trường, đặc biệt ở các khâu bảo quản, logistics và tổ chức phân phối.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, doanh nghiệp cần ưu tiên đầu tư công nghệ sau thu hoạch như chiếu xạ, xử lý nhiệt hơi, màng bao sinh học và bao gói khí quyển biến đổi, hướng tới kéo dài thời gian bảo quản trái cây vận chuyển bằng đường biển lên 30 - 45 ngày.
Việc cải thiện khả năng bảo quản không chỉ hạn chế tổn thất chất lượng mà còn giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong lựa chọn phương thức vận chuyển, giảm phụ thuộc vào đường hàng không với chi phí cao.
Cùng với đó, doanh nghiệp cần phối hợp với các hãng tàu, đơn vị giao nhận để tối ưu hành trình vận chuyển đến cảng Jebel Ali, qua đó tiết giảm chi phí logistics.
Nâng cao chất lượng, đầu tư công nghệ bảo quản và hoàn thiện chuỗi logistics là những giải pháp quan trọng giúp rau quả Việt Nam tận dụng hiệu quả ưu đãi từ CEPA. Ảnh: Cấn Dũng
Một yêu cầu quan trọng khác là chuẩn hóa chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu. Việc mở rộng vùng trồng, cơ sở đóng gói đáp ứng tiêu chuẩn GlobalG.A.P và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các yêu cầu của nhà nhập khẩu.
Đối với rau quả chế biến, doanh nghiệp cần tìm hiểu các yêu cầu Halal áp dụng cho từng nhóm hàng, lựa chọn tổ chức chứng nhận phù hợp, đồng thời bảo đảm quy định về an toàn thực phẩm và nhãn mác.
Tuy nhiên, nâng cao chất lượng sản phẩm mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Để khai thác tốt hơn tiềm năng thị trường, doanh nghiệp cần thay đổi phương thức tiếp cận các nhà nhập khẩu và hệ thống bán lẻ tại UAE.
Ông Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh: “Thay vì phụ thuộc vào các khâu trung gian, doanh nghiệp và hiệp hội cần tăng cường hiện diện tại các hội chợ chuyên ngành như Gulfood Dubai, WOP Dubai để trực tiếp tìm kiếm đối tác. Đồng thời, nghiên cứu mô hình liên kết xây dựng trung tâm phân phối, kho lạnh ngoại quan chung hoặc văn phòng đại diện tại Dubai, qua đó chủ động tiếp cận các hệ thống bán lẻ lớn như Lulu, Spinneys”.
Đây được xem là hướng đi cần thiết để doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức phân phối, duy trì nguồn cung ổn định và xây dựng quan hệ hợp tác lâu dài với các nhà nhập khẩu.
Bên cạnh những vấn đề về sản xuất và thị trường, quản trị rủi ro trong thanh toán quốc tế cũng cần được chú trọng. Một số thương nhân nhập khẩu tại UAE có xu hướng sử dụng phương thức thanh toán trả chậm hoặc ký gửi hàng hóa, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh công nợ và chậm thanh toán.
Để hạn chế rủi ro, ông Đặng Phúc Nguyên khuyến nghị doanh nghiệp ưu tiên các phương thức thanh toán an toàn như chuyển tiền có đặt cọc hoặc thư tín dụng không hủy ngang, thanh toán ngay tại các ngân hàng uy tín. Đồng thời, cần xác minh kỹ năng lực pháp lý và uy tín đối tác, trong đó có thể thông qua sự hỗ trợ của Thương vụ Việt Nam tại UAE trước khi ký kết những đơn hàng lớn.
Có thể thấy, CEPA đang mở thêm cơ hội cho rau quả Việt Nam tại UAE, song khả năng chuyển hóa ưu đãi thành tăng trưởng xuất khẩu phụ thuộc vào năng lực thực tế của doanh nghiệp. Chỉ khi những hạn chế về bảo quản, logistics, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống phân phối từng bước được tháo gỡ, ngành rau quả Việt Nam mới có thể khai thác hiệu quả hơn thị trường UAE, đồng thời tận dụng vai trò trung chuyển của quốc gia này để mở rộng hiện diện tại khu vực Trung Đông.
Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, bốn nhóm giải pháp cần ưu tiên để tận dụng CEPA gồm: đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch và logistics lạnh; chuẩn hóa chất lượng, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc; tăng cường hiện diện tại hệ thống phân phối UAE; kiểm soát rủi ro thanh toán và hợp đồng thương mại quốc tế.