Thu hút mạnh dòng vốn công nghệ
Tham luận tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam diễn ra mới đây, TS. Nguyễn Hồng Thu - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho biết, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao. Trong lộ trình này, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực then chốt của tăng trưởng 2 con số.
Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hỗ trợ cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Ảnh minh họa
Trên thực tế, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện thể chế, xây dựng khung khổ pháp lý nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Một dấu mốc quan trọng là việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025. Luật đã thiết kế nhiều cơ chế hỗ trợ như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư R&D, hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, cơ chế “voucher đổi mới sáng tạo”, đồng thời thúc đẩy hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm và thị trường vốn cho startup.
Những nỗ lực này đã góp phần cải thiện vị thế của Việt Nam trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu. Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025, Việt Nam xếp thứ 44/139 nền kinh tế, nằm trong nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình thấp nhưng có năng lực đổi mới nổi bật.
Ở cấp độ doanh nghiệp, xu hướng gia tăng đầu tư cho R&D (nghiên cứu và phát triển) ngày càng rõ nét, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông, điện tử và công nghệ số. Báo cáo GII 2025 cho thấy, Việt Nam thuộc nhóm 10 quốc gia có mức tăng chi R&D từ khu vực doanh nghiệp nhanh nhất, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực tư nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Một điểm sáng khác là khả năng tạo ra các sản phẩm đổi mới gắn với sản xuất và thương mại quốc tế, nhất là trong lĩnh vực công nghiệp chế biến và công nghệ cao. Hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo phát triển nhanh trong thập kỷ qua, tập trung tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, với nhiều startup đạt quy mô khu vực, thậm chí toàn cầu trong các lĩnh vực như fintech, thương mại điện tử, edtech hay logistics số.
Sự phát triển của hệ sinh thái này đã thu hút ngày càng nhiều tập đoàn công nghệ quốc tế đầu tư vào Việt Nam. Qualcomm đã thành lập trung tâm R&D về AI, tập trung vào các công nghệ mới cho smartphone, ô tô và IoT. Tập đoàn phần mềm SAP của Đức cũng công bố kế hoạch đầu tư khoảng 150 triệu euro để xây dựng trung tâm R&D tại Việt Nam, dự kiến sử dụng khoảng 500 nhân lực công nghệ vào năm 2027. Những động thái này cho thấy Việt Nam đang dần trở thành điểm đến mới của các hoạt động nghiên cứu công nghệ trong khu vực.
Mức đầu tư cho R&D của Việt Nam vẫn ở mức thấp so với khu vực và thế giới. Ảnh minh hoạ
Tăng đầu tư để tháo “nút thắt”
Dù đạt nhiều tiến bộ, hệ thống đổi mới sáng tạo của Việt Nam vẫn đối mặt với không ít hạn chế. Theo TS. Nguyễn Hồng Thu, chính sách hiện nay chưa thực sự đồng bộ, thiếu tính liên kết, trong khi động lực khuyến khích doanh nghiệp tham gia R&D chưa đủ mạnh.
Đáng chú ý, mức đầu tư cho R&D của Việt Nam vẫn ở mức thấp so với khu vực và thế giới. Số liệu từ UNESCO và Ngân hàng Thế giới cho thấy, tỷ lệ chi cho R&D của Việt Nam chỉ khoảng 0,53% GDP năm 2022 và ước khoảng 0,4% GDP năm 2023, thấp hơn nhiều so với Hàn Quốc (5,21% GDP) hay Singapore (1,85% GDP).
“Khoảng cách này phản ánh năng lực phát triển công nghệ lõi của Việt Nam còn hạn chế, khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu chưa cao. Hoạt động nghiên cứu chủ yếu vẫn dừng ở mức ứng dụng hoặc cải tiến nhỏ, cho thấy nguồn lực tài chính cho đổi mới sáng tạo chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức” - TS. Nguyễn Hồng Thu nhận định.
Không chỉ thiếu vốn, nguồn nhân lực R&D cũng là điểm nghẽn đáng lưu ý. Hiện Việt Nam có chưa đến 10 người làm R&D trên mỗi vạn dân, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia. Đáng nói, hơn 84% lực lượng này tập trung trong khu vực nhà nước, trong khi khu vực ngoài nhà nước, nơi có vai trò quan trọng trong đổi mới sáng tạo lại chỉ chiếm dưới 14%, tạo ra sự mất cân đối trong hệ sinh thái.
Để tháo gỡ các “nút thắt” này, theo TS. Nguyễn Hồng Thu, giải pháp trọng tâm là phải tăng đầu tư cho R&D, coi đây là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia.
Cụ thể, cần nâng tỷ lệ chi cho khoa học và công nghệ trong ngân sách nhà nước; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư R&D thông qua các chính sách ưu đãi thuế và tín dụng đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, cần phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đổi mới công nghệ và thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) trong nghiên cứu khoa học.
Thực tế, nhiều chính sách ưu đãi đã và đang được triển khai nhằm thu hút các dự án công nghệ cao. Các dự án đáp ứng tiêu chí chiến lược có thể được hưởng ưu đãi về thuế, tín dụng xanh và hạ tầng, đặc biệt trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn và năng lượng mới. Đây là những bước đi quan trọng để nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dòng vốn đầu tư công nghệ.
Song song với đó, việc phát triển doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái khởi nghiệp cần được đẩy mạnh hơn nữa. Bởi doanh nghiệp chính là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, nơi diễn ra phần lớn hoạt động R&D và thương mại hóa công nghệ.
Việt Nam đặt mục tiêu phát triển khoảng 500 doanh nghiệp đổi mới sáng tạo tiên phong vào năm 2030, đóng vai trò dẫn dắt nền kinh tế. Để đạt mục tiêu này, cần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng công nghệ số và công nghệ mới; phát triển các vườn ươm doanh nghiệp, trung tâm tăng tốc khởi nghiệp; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào hoạt động R&D; thúc đẩy hình thành các tập đoàn công nghệ lớn của Việt Nam.