Đủ về tổng lượng, lệch về cơ cấu
Khi hàng loạt công trình giao thông quy mô lớn như Vành đai 4 TP. Hồ Chí Minh, đường kết nối Mộc Bài - Xuyên Á hay ĐT.827E đang và sắp triển khai, nhu cầu vật liệu san lấp, cát, đá xây dựng của Tây Ninh tăng vọt.
Theo Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 9 tháng năm 2026 của UBND tỉnh, vật liệu xây dựng là một trong những vướng mắc cần tập trung xử lý để đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công.
Trao đổi với Báo Công Thương, bà Châu Thị Lệ, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Tây Ninh cho biết, hiện trên địa bàn tỉnh có 68 giấy phép khai thác khoáng sản còn hiệu lực. Trong đó, có 1 giấy phép khai thác đá vôi, đá sét làm nguyên liệu xi măng; 42 giấy phép khai thác khoáng sản nhóm III, gồm 14 giấy phép cát xây dựng, 25 giấy phép sét gạch ngói và 3 giấy phép than bùn; cùng 25 giấy phép khai thác khoáng sản nhóm IV là đất san lấp, sỏi phún, cát san lấp.
Tổng trữ lượng khoáng sản làm vật liệu xây dựng đã cấp phép khoảng 52,1 triệu m³, với tổng công suất khai thác được cấp phép khoảng 4,28 triệu m³/năm. Phần trữ lượng đã cấp phép nhưng chưa khai thác còn trên 38,8 triệu m³.
Tỉnh siết chặt quản lý khai thác khoáng sản, vừa bảo đảm nguồn vật liệu cho các công trình, vừa phòng ngừa sạt lở.
Nhìn con số tổng, nguồn cung có vẻ dồi dào. Nhưng khi bóc tách cơ cấu, bức tranh lại khác. Riêng sét gạch ngói đã chiếm 34,85 triệu m³, tương đương khoảng 67% tổng trữ lượng được cấp phép. Trong khi đó, nhóm vật liệu mà các công trình giao thông cần nhiều nhất lại khá khiêm tốn: đất san lấp, sỏi phún, cát san lấp chỉ khoảng 7,73 triệu m³; cát xây dựng khoảng 7,26 triệu m³. Phần còn lại là than bùn với khoảng 2,3 triệu m³.
Đáng chú ý hơn, theo bà Châu Thị Lệ, hiện trên địa bàn tỉnh chưa có mỏ đá xây dựng nào được cấp phép khai thác. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ nhu cầu đá cho các công trình phải dựa vào nguồn cung từ bên ngoài, kéo theo chi phí vận chuyển và rủi ro về tiến độ khi thị trường vật liệu biến động.
Sự lệch pha giữa cơ cấu nguồn cung và nhu cầu thực tế chính là bài toán cần lời giải. Những tuyến đường dài hàng chục km cần khối lượng đất đắp nền rất lớn. Vài triệu m³ đất san lấp đã cấp phép khó đáp ứng nếu các dự án cùng lúc bước vào cao điểm thi công. Nếu không có phương án dự phòng, nguy cơ “khát” vật liệu, đẩy giá tăng và kéo chậm tiến độ là hoàn toàn hiện hữu.
Mỏ dự phòng và cơ chế “đúng công trình, đủ khối lượng”
Nhận diện sớm áp lực này, tỉnh đã chủ động tạo nguồn dự phòng. Theo bà Châu Thị Lệ, ngày 14/9/2026, Chủ tịch UBND tỉnh ban hành Quyết định số 16789/QĐ-UBND khoanh định 59 khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản, tổng trữ lượng dự kiến khoảng 130,31 triệu m³. Trong đó, đất san lấp khoảng 100,68 triệu m³, đá xây dựng 20,3 triệu m³ và cát xây dựng 9,33 triệu m³. Nguồn này được ưu tiên cho các công trình trọng điểm quốc gia, công trình trọng điểm của tỉnh và các dự án theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản.
Riêng đất san lấp dự phòng đã gấp khoảng 13 lần trữ lượng nhóm đất, cát san lấp đang được cấp phép. Tỉnh cũng có nguồn đá xây dựng được định danh rõ ràng, lấp khoảng trống lớn nhất trong cơ cấu vật liệu.
Cùng ngày, Chủ tịch UBND tỉnh ban hành Quyết định số 16854/QĐ-UBND phê duyệt 49 khu vực mỏ đưa ra đấu giá quyền khai thác. Hai quyết định này tạo nên hai “luồng” cung song song: một luồng phục vụ trực tiếp, nhanh chóng cho công trình trọng điểm; một luồng mở ra thị trường minh bạch qua đấu giá cho nhu cầu xây dựng thông thường.
Song song với việc bảo đảm nguồn vật liệu san lấp cho các công trình hạ tầng, tỉnh siết chặt quản lý khai thác theo nguyên tắc “đúng công trình, đủ khối lượng”, hạn chế thất thoát và phòng ngừa sạt lở.
Không chỉ dựa vào nguồn tại chỗ, tỉnh đã kiến nghị Chính phủ điều phối hỗ trợ Tây Ninh 15,6 triệu m³ vật liệu. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổng hợp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ. Song song, tỉnh đề xuất thành lập Tổ điều phối vật liệu xây dựng, theo dõi cung - cầu hằng tháng và điều phối sản lượng giữa các mỏ. Đây là công cụ quan trọng để tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu khi nhiều dự án cùng thi công.
Bài toán nguồn cung chỉ là một vế. Vế còn lại là kiểm soát khai thác để không đánh đổi môi trường lấy tiến độ. Theo Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Tây Ninh, tỉnh quản lý chặt chẽ việc khai thác theo cơ chế đặc thù: khoáng sản chỉ được dùng cho đúng công trình đã đăng ký, dừng khai thác khi đủ khối lượng theo thiết kế và chủ đầu tư phải xác nhận khối lượng tiếp nhận. Cách làm này giúp ngăn việc lợi dụng cơ chế đặc thù để khai thác tràn lan. Đồng thời, nó tạo căn cứ đối chiếu giữa sản lượng khai thác và khối lượng sử dụng thực tế.
Cùng với đó, tỉnh tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trong khai thác khoáng sản và chủ động phòng ngừa sạt lở. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng với khai thác cát, nơi chỉ cần buông lỏng quản lý là có thể để lại hậu quả khó khắc phục.
Từ một nguồn cung lệch pha, Tây Ninh đang chuyển sang thế chủ động: có nguồn dự phòng, có công cụ điều phối và có cơ chế kiểm soát.
Mỏ đá vôi, đá sét làm nguyên liệu xi măng duy nhất của tỉnh Tây Ninh được cấp phép trữ lượng 32,1 triệu tấn đá vôi và 7,3 triệu tấn đá sét. Hiện trữ lượng còn lại khoảng 21,7 triệu tấn đá vôi và 5,5 triệu tấn đá sét, tức khoảng 2/3 trữ lượng đá vôi và 3/4 trữ lượng đá sét vẫn chưa khai thác. Đây là nguồn nguyên liệu quan trọng bảo đảm sản xuất xi măng tại chỗ cho nhu cầu xây dựng của tỉnh.