Thanh tra ngành dược, y tế: Siết quản lý, minh bạch hóa thị trường

Thời gian qua, hàng loạt vụ án liên quan đến đấu thầu, mua sắm, cấp phép và lưu hành thuốc, thiết bị y tế đã được phát hiện, xử lý, cho thấy những lỗ hổng đáng lo ngại trong công tác quản lý lĩnh vực y tế. Trong bối cảnh đó, ngày 9/6/2026, Thanh tra Chính phủ đã công bố cuộc thanh tra toàn diện công tác quản lý, kinh doanh dược và thiết bị y tế giai đoạn 2023 - 2025. Thời gian thanh tra được thực hiện trong vòng 60 ngày. 

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) nhằm làm rõ tác động của cuộc thanh tra đối với việc hoàn thiện cơ chế quản lý và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch trong lĩnh vực dược, thiết bị y tế.

Đấu thầu, cấp phép và định giá là những khâu tiềm ẩn nhiều rủi ro

- Thanh tra Chính phủ đang tiến hành thanh tra toàn diện công tác quản lý, kinh doanh dược và thiết bị y tế giai đoạn 2023 - 2025. Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa pháp lý cũng như sự cần thiết của cuộc thanh tra này, thưa ông? 

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Hoạt động thanh tra là một trong những công cụ quan trọng để bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. 

Cuộc thanh tra lần này có ý nghĩa rất quan trọng bởi lĩnh vực dược và thiết bị y tế thời gian qua đã phát sinh nhiều vụ việc vi phạm nghiêm trọng, gây thất thoát ngân sách nhà nước, ảnh hưởng đến quyền lợi của người bệnh và làm giảm niềm tin của xã hội đối với công tác quản lý trong ngành y tế.

Về mặt pháp lý, đây là hoạt động thực hiện chức năng thanh tra theo quy định của pháp luật nhằm đánh giá việc chấp hành chính sách, pháp luật của cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân liên quan. Thông qua thanh tra sẽ kịp thời phát hiện những sơ hở trong cơ chế cấp phép, đấu thầu, mua sắm, quản lý giá và lưu hành thuốc, thiết bị y tế để kiến nghị sửa đổi, bổ sung.

- Theo ông, với phạm vi thanh tra từ khâu quản lý nhà nước đến hoạt động sản xuất, nhập khẩu, phân phối và kinh doanh, những nhóm nào có khả năng được cơ quan thanh tra tập trung làm rõ?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Phạm vi thanh tra lần này rất rộng, bao quát toàn bộ chuỗi hoạt động từ quản lý nhà nước đến sản xuất, nhập khẩu, phân phối và kinh doanh dược, thiết bị y tế. Theo tôi, cơ quan thanh tra sẽ tập trung làm rõ một số nhóm hành vi vi phạm chủ yếu.

Thứ nhất là, các vi phạm trong công tác cấp phép, đăng ký lưu hành thuốc và thiết bị y tế như cấp phép không đúng điều kiện, không bảo đảm trình tự thủ tục hoặc có dấu hiệu lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tạo lợi ích cho doanh nghiệp.

Thứ hai là, các vi phạm trong hoạt động đấu thầu, mua sắm công như thông thầu, chia nhỏ gói thầu trái quy định, chỉ định thầu không đúng điều kiện, nâng khống giá trị hàng hóa hoặc hợp thức hóa hồ sơ kỹ thuật nhằm loại bỏ đối thủ cạnh tranh.

Thứ ba là, các hành vi vi phạm liên quan đến quản lý giá, bao gồm kê khai giá không trung thực, thao túng giá, nâng giá thuốc hoặc thiết bị y tế gây thiệt hại cho Nhà nước và người tiêu dùng.

Thứ tư là, các hành vi sản xuất, nhập khẩu, lưu hành thuốc và thiết bị y tế không bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng; hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc vi phạm quy định về quảng cáo.

Hoàn thiện thể chế và minh bạch hóa thị trường

- Dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá những lỗ hổng hoặc rủi ro lớn nhất hiện nay trong hoạt động đấu thầu, mua sắm thuốc và thiết bị y tế là gì và những hệ lụy ảnh hưởng tới ngân sách nhà nước cũng như môi trường cạnh tranh trên thị trường?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Thực tế nhiều năm qua cho thấy, các sai phạm trong lĩnh vực dược và thiết bị y tế thường tập trung ở một số khâu có tính chất quyết định đến việc hình thành giá trị hợp đồng, quyền tiếp cận thị trường hoặc khả năng lưu hành sản phẩm.

Trước hết là khâu xây dựng nhu cầu, lập dự toán và xác định giá gói thầu. Đây là giai đoạn rất dễ xảy ra tình trạng nâng khống nhu cầu hoặc nâng giá thiết bị, thuốc nhằm tạo dư địa cho hành vi trục lợi nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Một khó khăn hiện nay là hệ thống dữ liệu giá chưa thật sự đồng bộ, đặc biệt đối với các sản phẩm chuyên biệt hoặc công nghệ mới. Điều này khiến việc xác định giá tham chiếu gặp nhiều trở ngại và tạo khoảng trống cho các hành vi gian lận.

Tiếp theo là khâu thẩm định hồ sơ kỹ thuật và đánh giá hồ sơ dự thầu. Nếu các tiêu chí kỹ thuật được xây dựng theo hướng "đo ni đóng giày" cho một sản phẩm hoặc một doanh nghiệp cụ thể thì sẽ hạn chế cạnh tranh, làm méo mó thị trường và gia tăng nguy cơ lợi ích nhóm.

Ngoài ra, khâu cấp phép, gia hạn giấy phép lưu hành thuốc và thiết bị y tế cũng là lĩnh vực nhạy cảm bởi đây là điều kiện tiên quyết để sản phẩm được tham gia thị trường. Nếu thiếu minh bạch hoặc có sự can thiệp trái pháp luật sẽ rất dễ phát sinh tiêu cực.

Bên cạnh đó, công tác quản lý giá thuốc, giá thiết bị y tế và hoạt động phân phối trên thị trường cũng tiềm ẩn nguy cơ hình thành các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, thao túng giá hoặc tạo độc quyền cục bộ, từ đó làm tăng chi phí khám chữa bệnh và gây thất thoát ngân sách nhà nước.

- Theo ông, cuộc thanh tra lần này có thể tạo ra những tác động gì đối với việc hoàn thiện cơ chế quản lý và minh bạch hóa thị trường dược, thiết bị y tế trong thời gian tới?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Tôi cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của cuộc thanh tra không chỉ nằm ở việc xử lý các sai phạm đã xảy ra mà còn ở khả năng tạo ra những thay đổi mang tính hệ thống đối với công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực dược và thiết bị y tế.

Thông qua kết quả thanh tra, cơ quan quản lý sẽ có thêm dữ liệu thực tiễn để nhận diện những khoảng trống pháp lý, những điểm nghẽn trong cơ chế giám sát, từ đó kịp thời sửa đổi, bổ sung các quy định chưa phù hợp.

Trong trường hợp có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ sẽ được chuyển sang cơ quan điều tra để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Đây cũng là cơ sở để tăng cường công khai, minh bạch trong các khâu cấp phép, đấu thầu, mua sắm công, quản lý giá và lưu hành sản phẩm. Khi các quy trình được chuẩn hóa, số hóa và kiểm soát chặt chẽ hơn, nguy cơ phát sinh tiêu cực, lợi ích nhóm hay thất thoát ngân sách sẽ từng bước được hạn chế.

- Xin trân trọng cảm ơn ông! 

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Quan trọng hơn, kết quả thanh tra sẽ góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực y tế, đồng thời tạo nền tảng để ngành dược và thiết bị y tế phát triển theo hướng minh bạch, hiện đại và bền vững trong giai đoạn tới.