Đầu tư nguồn lực tương xứng
Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), nguồn lực đầu tư cho khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo còn hạn chế. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, tỷ lệ chi ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ so với GDP vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra, đặc biệt là so với các nước phát triển.
Hoạt động nghiên cứu khoa học và công nghệ ngành Công Thương. Ảnh: Quỳnh Nga
Đầu tư của doanh nghiệp cho khoa học và công nghệ cũng chưa thực sự mạnh mẽ, sự tham gia của khu vực tư nhân vào đầu tư nghiên cứu phát triển còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào một số doanh nghiệp lớn.
Chất lượng nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chưa đồng đều: Trình độ chuyên môn, năng lực nghiên cứu và ứng dụng của một bộ phận cán bộ khoa học và công nghệ còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật còn chưa đồng bộ, đầy đủ. Một số lĩnh vực, ngành hàng chưa có hoặc chưa cập nhật được các tiêu chuẩn, quy chuẩn phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu thị trường.
Bên cạnh đó, chưa khai thác hết tiềm năng liên kết giữa nghiên cứu khoa học và sản xuất, kinh doanh, do mối liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp trong việc chuyển giao kết quả nghiên cứu, ứng dụng vào sản xuất còn có những hạn chế.
Sự phối hợp giữa các bộ, ngành trong việc triển khai chính sách khoa học - công nghệ cũng chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng chồng chéo hoặc thiếu sót trong một số lĩnh vực. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý nhà nước chưa đồng bộ giữa các cấp, các ngành. Cơ chế đánh giá hiệu quả đầu tư khoa học - công nghệ chưa hoàn thiện, khó đo lường được tác động thực tế của các dự án đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Đặc biệt, chưa có sự hướng dẫn kịp thời của các bộ, ngành đầu mối liên quan đến các thay đổi trong các quy định của Luật Khoa học - Công nghệ, đổi mới sáng tạo và hệ thống văn bản dưới luật.
Đơn cử như, trong các văn bản hướng dẫn Kế hoạch khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo của Bộ Khoa học và Công nghệ có nhiều nội dung liên quan đến công tác đề xuất các nhiệm vụ chuyển đổi số, tuy nhiên lại chưa kịp thời làm rõ các tiêu chí để xác định nội hàm vấn đề chuyển đổi số và hướng dẫn các quy định về trình tự, thủ tục xem xét thẩm định, phê duyệt các nhiệm vụ trong lĩnh vực này.
Luật Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 thúc đẩy việc đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả và tác động của nghiên cứu. Tuy nhiên, các quy định hiện hành của Luật Ngân sách nhà nước vẫn yêu cầu kiểm soát chi tiêu theo định mức, hạng mục chi phí đầu vào. Điều này gây khó khăn cho việc nghiệm thu, thanh toán và đánh giá cuối cùng của nhiệm vụ khoa học.
Ngoài ra, quy định về năm tài chính của Luật Ngân sách nhà nước buộc các nhà khoa học phải đẩy mạnh việc giải ngân vào cuối năm, gây ra tình trạng mua sắm không hiệu quả hoặc khó khăn trong việc thanh toán các khoản chi hợp lý nhưng chưa có hóa đơn kịp thời. Điều này mâu thuẫn với bản chất của hoạt động nghiên cứu vốn cần thời gian và không thể vội vàng.
Mặc dù hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo chấp nhận rủi ro thất bại, nhưng việc thanh quyết toán cho các nhiệm vụ không đạt yêu cầu vẫn gặp nhiều trở ngại với các quy định chặt chẽ của Luật Ngân sách nhà nước. Điều này khiến các nhà khoa học và quản lý ngại thực hiện các dự án đột phá, mạo hiểm.
Tăng cường liên kết "ba nhà"
Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã đưa ra quy định rõ đối với các nhiệm vụ đã được phê duyệt danh mục nhiệm vụ đủ điều kiện xem xét cấp kinh phí năm kế hoạch, tuy nhiên, đối chiếu với quy định của Luật Ngân sách nhà nước thì vẫn yêu cầu phải có Quyết định phê duyệt nội dung kinh phí.
Việc này dẫn đến công tác triển khai xây dựng Kế hoạch khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo hàng năm tốn rất nhiều thời gian, trong khi kinh phí bố trí qua các năm thường không đáp ứng đủ nhu cầu kinh phí của các bộ, ngành.
Bên cạnh đó, việc xây dựng, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn của Bộ Công Thương là đa lĩnh vực; được giao tại nhiều văn bản khác nhau như luật, nghị định, quyết định của Thủ tướng Chính phủ.
Ngoài ra, trong thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, khối lượng nhiệm vụ cần triển khai lớn, yêu cầu phải triển khai đồng bộ; tiến độ thực hiện các nhiệm vụ thường rất ngắn; yêu cầu chất lượng công việc cao trong bối cảnh các cơ quan, đơn vị thực hiện việc sắp xếp, tinh gọn; số lượng công chức, viên chức giảm trong khi chất lượng chưa kịp thay đổi để thích ứng với yêu cầu công việc mới.
Từ thực tiễn đó, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công kiến nghị cần có cơ chế, chính sách khuyến khích, hỗ trợ mạnh mẽ cho các hoạt động nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và chuyển giao công nghệ. Chính sách phải có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên ngành, lĩnh vực có khả năng dẫn dắt.
Cùng với đó, đầu tư nguồn lực tương xứng: Đảm bảo đủ nguồn lực (ngân sách, nhân lực, hạ tầng) cho phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, thu hút nhân tài cho lĩnh vực khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Mặt khác, đề nghị tăng cường liên kết giữa nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp: Tạo môi trường thuận lợi để kết nối giữa các chủ thể, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; tăng cường trao đổi, học hỏi kinh nghiệm, thu hút công nghệ tiên tiến từ các nước phát triển và tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát.
Phát triển khoa học và công nghệ là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đây là động lực thúc đẩy tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu sản xuất và cơ cấu ngành nghề, nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực đầu vào, làm gia tăng các yếu tố sản xuất, kinh doanh. Do đó, cần ưu tiên củng cố nguồn lực cho khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.