Thí điểm thu hồi tài sản liên quan tội phạm không qua kết tội

Tiếp tục Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI, Quốc hội nghe các báo cáo, tờ trình về các nội dung và Dự án luật. Trình bày tờ trình số 51/TTr-V14 ngày 13/10/2026 về dự án Nghị quyết của Quốc hội thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến nêu rõ, dự án Nghị quyết được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 02/2026/UBTVQH16 ngày 25/5/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Dự án được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.

Tháo gỡ vướng mắc trong thu hồi tài sản

Theo Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, việc thu hồi tài sản hiện chỉ được thực hiện trên cơ sở bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án nhân dân. Giai đoạn 2021-2025, tổng số tiền đã áp dụng biện pháp bảo đảm để thu hồi trong các vụ việc, vụ án tham nhũng, chức vụ, kinh tế liên quan đến chức vụ gần 74.770 tỷ đồng.

Công tác thi hành án dân sự thu hồi được gần 109.627 tỷ đồng trong 28.636 việc. Một số vụ án đạt tỷ lệ thu hồi 100%, như vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Tân Hoàng Minh.

Tuy vậy, tỷ lệ thu hồi còn thấp so với số tài sản thuộc diện phải thu hồi; thời gian thu hồi chậm, tài sản còn thất thoát, lãng phí. Tờ trình chỉ ra 4 nguyên nhân: chưa có cơ chế thu hồi tài sản trước khi có bản án, quyết định có hiệu lực; giá trị tài sản bị kê biên, phong tỏa, tạm giữ thấp hơn số phải thu hồi; tài sản do phạm tội mà có bị chuyển dịch, tẩu tán trong khi pháp luật chưa có biện pháp cụ thể để truy tìm; quy định về kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản còn vướng mắc, bất cập.

Do đó, việc ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, trực tiếp là Kết luận số 19-KL/TW ngày 02/4/2026 của Bộ Chính trị về Đề án "Cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội, bảo đảm phù hợp với thực tiễn của Việt Nam".

Dự án đồng thời đáp ứng Khuyến nghị số 4 và số 38 của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF), điểm c khoản 1 Điều 54 Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC).

Ba nhóm tội phạm, ba trường hợp áp dụng

Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 22 điều. Theo đó, Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án nhân dân giải quyết vụ việc dân sự để thu hồi tài sản cho Nhà nước. Cơ chế này được thực hiện độc lập với trình tự, thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bị buộc tội.

Phạm vi áp dụng gồm các vụ án hình sự về tội rửa tiền, các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, các tội tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ. Cơ chế được áp dụng trong 3 trường hợp: quyết định khởi tố vụ án bị hủy bỏ; vụ án bị tạm đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ vụ án; vụ án bị đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án. Nghị quyết không áp dụng đối với pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự.

Dự thảo không thu hồi tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của người thứ ba, trừ trường hợp tài sản được thừa kế, tặng cho hoặc nhận qua giao dịch mà người tham gia biết hoặc phải biết tài sản có liên quan đến tội phạm, hoặc nhằm che giấu, tẩu tán tài sản.

Tòa án nhân dân khu vực nơi thụ lý, giải quyết vụ án hình sự có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm. Để ngăn chặn tẩu tán, trong thời hạn 30 ngày kể từ khi có quyết định kết thúc vụ án, nếu xét thấy cần thiết, cơ quan tiến hành tố tụng phải gửi ngay văn bản đề nghị Viện kmKiểm sát xem xét áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Viện kiểm sát yêu cầu áp dụng biện pháp này không phải thực hiện biện pháp bảo đảm; khi khởi kiện không phải nộp tạm ứng án phí, lệ phí Tòa án. Các biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản đã áp dụng trong vụ án hình sự tiếp tục được thực hiện cho đến khi có quyết định của Tòa án.

Thời gian thí điểm là 2 năm, từ ngày 01/3/2027. Nghị quyết không áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 01/3/2027.

Đề nghị cân nhắc phạm vi áp dụng trong Quân đội

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhất trí sự cần thiết ban hành Nghị quyết.

Nội dung dự thảo bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật, tương thích với điều ước quốc tế. Hồ sơ dự án đủ điều kiện trình Quốc hội.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các vụ án và tài sản thuộc diện áp dụng, cũng như thẩm quyền của Tòa án nhân dân và Viện Kiểm sát nhân dân.

Về đối tượng áp dụng, dự thảo đưa cả các cơ quan tư pháp trong Quân đội (Viện kiểm sát quân sự, Tòa án quân sự) vào phạm vi. Theo Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, quy định này đồng nghĩa với việc hồ sơ, tài liệu, chứng cứ về tài sản trong các vụ án do cơ quan tư pháp quân đội thụ lý sẽ được chuyển sang Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Nội dung này mới được bổ sung sau khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến và chưa được lấy ý kiến Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Quốc phòng. Vì vậy, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cân nhắc chưa đưa vào dự thảo Nghị quyết thí điểm.

Về biện pháp khẩn cấp tạm thời, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành quy định nhằm kịp thời ngăn chặn tài sản bị tẩu tán, thất thoát. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định cụ thể cơ quan có trách nhiệm bồi thường theo từng giai đoạn nếu áp dụng biện pháp không đúng mà gây thiệt hại, bảo đảm minh bạch và thống nhất khi thực hiện.

Về hiệu lực thi hành, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đánh giá thời gian thí điểm 2 năm đúng với Kết luận của cấp có thẩm quyền. Mốc ngày 01/3/2027 bảo đảm đồng bộ với một số luật liên quan mới được ban hành hoặc dự kiến thông qua tại Kỳ họp thứ hai. Quy định không hồi tố phù hợp nguyên tắc pháp chế, không áp dụng quy định bất lợi đối với hành vi xảy ra trước khi chính sách có hiệu lực.

Theo dự thảo Nghị quyết về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, Chính phủ, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan có trách nhiệm tổ chức thi hành, theo dõi, tổng kết và báo cáo Quốc hội kết quả thực hiện.