Thông tin được đưa ra tại Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” do Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức chiều 10/11 tại Hà Nội.
Thị trường toàn cầu mở rộng, cây trồng biến đổi gen gia tăng sức hút
Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), tính đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Tổng diện tích canh tác lũy kế trong gần ba thập kỷ đạt khoảng 3,75 tỷ ha. Đậu tương, ngô, bông và cải dầu tiếp tục là bốn loại cây trồng biến đổi gen có diện tích lớn nhất.
TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phát biểu tại Hội thảo.
Ở góc độ kinh tế, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh) cho biết, trong giai đoạn 1996-2024, việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học đã giúp nông dân toàn cầu tăng thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập. Riêng năm 2024, khoản thu nhập tăng thêm đạt khoảng 29 tỷ USD. Công nghệ này cũng góp phần gia tăng khoảng 1,34 tỷ tấn sản phẩm nông nghiệp gồm ngô, đậu tương, bông và cải dầu trong gần ba thập kỷ. Nhờ năng suất tăng thêm, thế giới hạn chế được nhu cầu mở rộng diện tích đất canh tác, qua đó giảm áp lực lên tài nguyên đất.
Về môi trường, giai đoạn 1996-2024, lượng hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trên toàn cầu giảm khoảng 867 triệu kg, tương đương 6,5%; tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 15,3% theo chỉ số EIQ. Những kết quả này cho thấy sức hút của cây trồng biến đổi gen không chỉ đến từ khả năng tăng sản lượng mà còn ở hiệu quả kinh tế và khả năng tối ưu chi phí đầu vào. Đây cũng là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng mở rộng thị trường, nhất là tại các quốc gia có nhu cầu lớn về nguyên liệu nông nghiệp.
Việt Nam có thị trường, cần mở rộng nguồn cung trong nước
Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015, trước hết trên cây ngô. Sau hơn 10 năm ứng dụng, công nghệ này đã có chỗ đứng nhất định trong sản xuất. Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen đã tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng 45 lần. Đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen, trong đó các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen.
Hiệu quả sản xuất là yếu tố quan trọng giúp công nghệ này được nông dân tiếp nhận. Theo đánh giá của PG Economics, giai đoạn 2015-2024, ứng dụng ngô biến đổi gen tại Việt Nam góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân, đồng thời gia tăng sản lượng và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.
Trong bối cảnh nhu cầu nguyên liệu phục vụ ngành chăn nuôi tiếp tục tăng, việc nâng cao năng suất ngô trong nước có ý nghĩa đối với khả năng cung ứng nguyên liệu và phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp. Đây cũng là thị trường có dư địa để phát triển các giống cây trồng công nghệ sinh học, nhất là khi sản xuất trong nước cần cải thiện khả năng cạnh tranh với nguyên liệu nhập khẩu.
Một chỉ dấu khác về quy mô thị trường là số lượng sự kiện biến đổi gen đã được cấp phép sử dụng. Tính đến tháng 9/2026, Việt Nam có 64 sự kiện đơn được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Phần lớn được sử dụng làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi. Về an toàn sinh học, 6 sự kiện đã được cấp phép, tất cả đều là ngô. Những con số này cho thấy thị trường nguyên liệu nông sản biến đổi gen tại Việt Nam đã có cơ sở pháp lý nhất định, đặc biệt đối với các mặt hàng phục vụ chế biến thức ăn chăn nuôi.
Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào mở rộng năng lực sản xuất trong nước, đa dạng hóa giống cây trồng và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Thực tế, hoạt động ứng dụng thương mại tại Việt Nam vẫn tập trung chủ yếu ở cây ngô, trong khi tiềm năng đối với các cây trồng khác còn cần được nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện điều kiện triển khai.
Theo TS. Phùng Danh Huân, giai đoạn 2021-2025, chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp đã huy động 19 cơ quan nghiên cứu, triển khai trên 26 loại cây trồng và chọn tạo được 36 giống. Đây là nguồn kết quả nghiên cứu có thể tạo nền tảng cho việc phát triển các sản phẩm giống mới, đáp ứng nhu cầu sản xuất và thị trường.
Về chính sách, ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết, từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Cách tiếp cận này góp phần làm rõ yêu cầu quản lý đối với từng nhóm công nghệ, tạo thuận lợi hơn cho nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới. Đối với cây trồng biến đổi gen, quy trình cấp phép tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có thời hạn cụ thể. Thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi được rút ngắn từ khoảng 90 ngày xuống 45 ngày làm việc đối với những sự kiện đáp ứng điều kiện áp dụng cơ chế rút gọn.
Trong khi đó, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR, đang mở ra hướng phát triển mới trong chọn tạo giống. Theo các chuyên gia, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực nghiên cứu và tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp để rút ngắn quá trình đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất.
Thị trường cây trồng biến đổi gen toàn cầu đã hình thành và phát triển qua gần ba thập kỷ, với quy mô ứng dụng ngày càng lớn. Việt Nam đã có những bước đi ban đầu, nhưng để khai thác tốt hơn tiềm năng, cần chuyển từ ứng dụng một số giống cây trồng sang phát triển năng lực nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm trong nước. Đây là hướng đi có ý nghĩa đối với việc chủ động nguồn nguyên liệu, giảm áp lực chi phí sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh của nông nghiệp.
TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen trên thế giới đã đạt nhiều thành tựu, góp phần tạo ra các nông sản chất lượng cao. Trước thách thức của biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ này ngày càng cấp thiết.
Tại Việt Nam, định hướng phát triển công nghệ sinh học được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024. Cùng với hoàn thiện chính sách, Việt Nam đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tiếp thu kinh nghiệm từ các quốc gia đi đầu nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp.