Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Hãng luật SBLAW (SBLAW Vietnam International Law Firm) để hiểu rõ hơn về vấn đề này.
Doanh nghiệp Việt "hụt hơi" trong cuộc chiến pháp lý xuyên biên giới
- Từ thực tiễn xử lý các vụ việc xâm phạm thương hiệu trên môi trường số, ông đánh giá đâu là những lỗ hổng pháp lý lớn nhất hiện nay (liên quan đến tên miền, nền tảng xuyên biên giới, định danh chủ thể vi phạm…)? Những khoảng trống này đang tác động cụ thể ra sao tới doanh nghiệp và uy tín thương hiệu Việt?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Từ thực tiễn tư vấn và xử lý tranh chấp, tôi nhận thấy có các nhóm “lỗ hổng” đáng chú ý như sau:
Thứ nhất là vấn đề tên miền và nhận diện chủ thể vi phạm. Việc đăng ký tên miền quốc tế tương đối dễ dàng, trong khi cơ chế xác minh danh tính chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng “ẩn danh” hoặc sử dụng thông tin giả. Khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong việc truy vết và xử lý.
Cụ thể, việc sở hữu tên miền quốc tế hay tài khoản mạng xã hội hiện quá dễ dàng nhưng lại thiếu cơ chế hậu kiểm danh tính, tạo điều kiện cho các chủ thể vi phạm ẩn mình. Khi xảy ra vi phạm, việc tìm ra "ai là chủ mưu" để khởi kiện dân sự hoặc xử lý hình sự là cực kỳ khó khăn.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Hãng luật SBLAW (SBLAW Vietnam International Law Firm)
Thứ hai là khoảng trống trong quản lý các nền tảng xuyên biên giới. Nhiều hành vi xâm phạm (bán hàng giả, giả mạo thương hiệu, quảng cáo gây nhầm lẫn) diễn ra trên các nền tảng đặt máy chủ ở nước ngoài. Cơ chế yêu cầu gỡ bỏ hoặc cung cấp thông tin chủ thể vi phạm còn chậm và thiếu tính ràng buộc.
Các nền tảng như Facebook, TikTok, Shopee hay các website đặt máy chủ tại nước ngoài thường phản hồi chậm hoặc yêu cầu quy trình gỡ bỏ nội dung (notice-and-takedown) rất phức tạp. Doanh nghiệp Việt khó tiếp cận trực tiếp để xử lý nhanh các fanpage/gian hàng giả mạo ngay khi phát hiện.
Thứ ba là thiếu cơ chế thực thi nhanh và hiệu quả. Các thủ tục hành chính hoặc tố tụng thường mất thời gian, trong khi môi trường số đòi hỏi phản ứng gần như tức thời.
Thứ tư là xung đột giữa Luật Sở hữu trí tuệ và quy định về tên miền: Cơ chế thu hồi tên miền vi phạm nhãn hiệu vẫn còn chồng chéo. Việc cưỡng chế thi hành các quyết định hành chính/tòa án đối với tên miền quốc tế do người đăng ký (registra) nước ngoài quản lý thường rơi vào bế tắc.
Từ các nguyên nhân này, dẫn tới tác động cụ thể đối với các doanh nghiệp Việt Nam như bào mòn doanh thu và khách hang. Vấn nạn hàng giả, hàng nhái giá rẻ công khai trên các sàn thương mại điện tử không chỉ "ăn mòn" doanh thu mà còn làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng vào thương hiệu thật.
Bên cạnh đó là khủng hoảng niềm tin: Khi khách hàng mua phải hàng kém chất lượng từ các trang giả mạo, họ thường đổ lỗi cho thương hiệu gốc. Việc lấy lại uy tín sau một đợt "bão" hàng giả trên mạng tốn kém hơn nhiều so với chi phí bảo hộ ban đầu.
Ngoài ra còn tác động đến tâm lý e ngại sáng tạo: Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) cảm thấy nản lòng khi vừa ra mắt sản phẩm mới đã bị "copy" và chạy quảng cáo tràn lan trên mạng mà không thể ngăn chặn triệt để, dẫn đến việc ngại đầu tư cho R&D và xây dựng thương hiệu bài bản.
Tóm lại, môi trường số đang biến các hành vi xâm phạm từ đơn lẻ thành hệ thống với tốc độ cực nhanh, trong khi các công cụ pháp lý hiện nay vẫn đang ở trạng thái "đuổi theo" thực tế.
- Các luật hiện hành và quy định mới sửa đổi liên quan đến thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, an ninh mạng… theo ông đã theo kịp tốc độ phát triển của thương mại điện tử hay chưa? Những điểm nào còn “đi sau thực tiễn” và cần tiếp tục hoàn thiện để bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Có thể nói, Việt Nam đã có nhiều bước tiến trong việc hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử và an ninh mạng. Tuy nhiên, tốc độ hoàn thiện pháp luật vẫn chậm hơn so với tốc độ phát triển của công nghệ và mô hình kinh doanh.
Một số điểm còn đi sau thực tiễn bao gồm: Quy định về trách nhiệm của nền tảng số chưa đủ cụ thể và chưa có chế tài đủ mạnh; Thiếu cơ chế xử lý nhanh đối với vi phạm trên môi trường số; Chưa có quy định rõ ràng về xử lý vi phạm xuyên biên giới.
Lực lượng chức năng kiểm tra cơ sở sản xuất giả mạo gạo của một thương hiệu nổi tiếng bán trên Shopee ở Bắc Ninh. Ảnh minh hoạ
Bên cạnh đó, mức xử phạt trong nhiều trường hợp chưa đủ sức răn đe so với lợi nhuận từ việc sở hữu tên miền quốc tế hay tài khoản mạng xã hội hiện quá dễ dàng nhưng lại thiếu cơ chế hậu kiểm danh tính, tạo điều kiện cho các chủ thể vi phạm ẩn mình hành vi vi phạm; Chậm trong việc ban hành các quy định hướng dẫn thi hành như ở cấp thông tư và nghị định.
Do đó, cần tiếp tục cập nhật pháp luật theo hướng linh hoạt, thích ứng nhanh và tiệm cận thông lệ quốc tế.
Chuyển mạnh tư duy "quản lý địa giới" sang "quản lý không gian số" và "trách nhiệm nền tảng"
- Trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển nhanh, nhiều hành vi vi phạm xuất phát từ các nền tảng và chủ thể ngoài lãnh thổ, theo ông, chính sách và pháp luật Việt Nam cần thay đổi như thế nào để vừa bảo vệ hiệu quả thương hiệu, vừa bảo đảm tính khả thi trong thực thi?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Theo tôi, để giải quyết các thách thức từ xâm phạm thương hiệu xuyên biên giới, hệ thống chính sách và pháp luật Việt Nam cần chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "quản lý địa giới" sang "quản lý không gian số" và "trách nhiệm nền tảng". Cụ thể, những định hướng cần thay đổi như sau:
Một là, áp dụng nguyên tắc "Hiện diện pháp lý" đối với nền tảng xuyên biên giới. Theo Luật Thương mại điện tử 2025 (có hiệu lực từ 01/07/2026), các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài khi hoạt động tại Việt Nam cần:
Thành lập pháp nhân hoặc chỉ định đại diện hợp pháp: Điều này tạo ra một "địa chỉ" cụ thể để các cơ quan quản lý và doanh nghiệp Việt Nam có thể làm việc, tống đạt văn bản hoặc thực thi các biện pháp cưỡng chế.
Ký quỹ bảo đảm: Đối với các nền tảng chưa thành lập pháp nhân, có thể áp dụng cơ chế ký quỹ tại ngân hàng Việt Nam để đảm bảo trách nhiệm bồi thường khi xảy ra vi phạm gây thiệt hại cho thương hiệu Việt.
Chuyển dịch trách nhiệm pháp lý sang nền tảng. Thay vì chỉ coi nền tảng là "bên trung gian", pháp luật cần ràng buộc trách nhiệm liên đới của họ: Trách nhiệm liên đới: Nền tảng phải chịu trách nhiệm chung với người bán nếu không gỡ bỏ kịp thời thông tin xâm phạm khi đã được cảnh báo.
Cơ chế "Notice and Action" tự động: Yêu cầu các sàn thiết lập công cụ AI để tự động nhận diện và chặn các từ khóa, hình ảnh có dấu hiệu hàng giả dựa trên dữ liệu bảo hộ được cơ quan chức năng cung cấp
Hai là, số hóa định danh và thực thi (VNeID & Blockchain). Xác thực định danh người bán qua VNeID: Kết nối nền tảng thương mại điện tử với hệ thống định danh điện tử quốc gia để loại bỏ tình trạng "ẩn danh số". Mỗi gian hàng xuyên biên giới phải gắn với một mã số thuế và định danh thực.
Công nhận chứng cứ số: Luật Sở hữu trí tuệ cần quy định rõ ràng hơn về giá trị pháp lý của các bằng chứng số (ảnh chụp màn hình, lịch sử giao dịch được xác thực qua blockchain/timestamp) để doanh nghiệp dễ dàng khởi kiện mà không tốn quá nhiều thời gian lập vi bằng truyền thống.
Ba là, kiểm soát biên giới và phối hợp liên ngành. Kiểm soát hàng quá cảnh và chuyển phát nhanh: Tăng cường quyền hạn cho cơ quan hải quan trong việc tạm dừng thông quan các lô hàng nhỏ lẻ qua đường bưu chính nếu có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Hệ thống kết nối một cửa: Xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung giữa Cục Sở hữu trí tuệ, Cục Hải quan và Bộ Công Thương để phản ứng nhanh với các luồng hàng hóa vi phạm.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!
Để bảo vệ thương hiệu Việt trước làn sóng xâm phạm số, Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh: Chìa khóa nằm ở việc "đưa các nền tảng vào khuôn khổ pháp lý nội địa" và "số hóa công cụ thực thi". Khi các nền tảng xuyên biên giới buộc phải tuân thủ luật chơi tại Việt Nam để duy trì thị trường, doanh nghiệp Việt sẽ có một "lá chắn" thực chất hơn.