Bài học từ những biến động năng lượng toàn cầu
Những năm gần đây, thị trường năng lượng thế giới liên tục trải qua các cú sốc lớn do biến động địa chính trị. Theo phân tích của ông Hà Đăng Sơn - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh, diễn biến căng thẳng tại Trung Đông khiến thị trường năng lượng toàn cầu có thể chịu tác động dây chuyền: nhiều tuyến hàng không bị tạm ngừng hoặc phải điều chỉnh lộ trình, vận tải biển gia tăng rủi ro, các đơn hàng bị chậm hoặc hủy, kéo theo chi phí logistics tăng và giá năng lượng biến động mạnh. Với một nền kinh tế vẫn phải nhập khẩu đáng kể nhiên liệu cho phát điện và sản xuất, Việt Nam sẽ đối mặt thách thức không nhỏ trong bảo đảm an ninh năng lượng giai đoạn từ nay đến cuối năm.
“Ngay cả các hợp đồng dài hạn cũng bị kích hoạt điều khoản bất khả kháng, khiến rủi ro thiếu hụt nguồn cung và làm tăng chi phí. Trong bối cảnh cạnh tranh nguồn hàng, các thị trường lớn và đối tác chiến lược có thể được ưu tiên hơn, làm gia tăng áp lực cho các quốc gia không nằm trong nhóm “ưu tiên cung ứng” dầu, khí” - ông Hà Đăng Sơn nhận định.
Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn.
Không chỉ dầu khí, ông Hà Đăng Sơn cảnh báo than nhập khẩu cũng chịu tác động gián tiếp, khi việc cung ứng khí và dầu trở nên rủi ro hơn, một số quốc gia có thể quay lại tăng sử dụng than để bù đắp, từ đó đẩy giá than và chi phí vận chuyển tăng theo. Hệ quả cuối cùng là áp lực chi phí đầu vào năng lượng sẽ ảnh hưởng đến mục tiêu bảo đảm điện cho sản xuất, kinh doanh, trong khi nền kinh tế đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao.
Cùng với rủi ro về địa chính trị, sự bất ổn thời tiết, nắng nóng gay gắt được dự báo trong năm 2026 cũng làm nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh đúng vào giai đoạn hệ thống cần dư địa dự phòng.
Trong bối cảnh đó, tiết kiệm năng lượng trở thành một giải pháp thiết thực góp phần bảo đảm ổn định kinh tế và giảm phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu.
Tiết kiệm năng lượng - giải pháp trước biến động toàn cầu
Giải pháp trước mắt, theo ông Hà Đăng Sơn, cần rà soát ngay lại các kịch bản điều hành hệ thống điện giai đoạn trước và trong cao điểm nắng nóng, với những yếu tố rủi ro cung ứng nhiên liệu trong ngắn hạn phải được đưa vào tính toán để có phương án huy động các dạng nguồn điện phù hợp, đồng thời cần đẩy mạnh các biện pháp quản lý nhu cầu điện và điều chỉnh phụ tải. Theo đó, ngành điện cần sớm làm việc, trao đổi với các khách hàng có mức tiêu thụ lớn để xây dựng kế hoạch dự phòng, chuẩn bị kịch bản điều hành trong trường hợp nguồn nhiên liệu bị gián đoạn hoặc đỉnh phụ tải tăng vượt dự kiến. Các doanh nghiệp sử dụng điện lớn cần tham gia tích cực hơn vào các chương trình điều chỉnh phụ tải nhằm “san” đỉnh, giảm áp lực hệ thống trong giờ cao điểm.
Ông Hà Đăng Sơn đề nghị cần đẩy mạnh các biện pháp quản lý nhu cầu điện và điều chỉnh phụ tải. Ảnh minh họa
Song song đó, để điều chỉnh phụ tải hiệu quả, cần truyền thông mạnh mẽ giúp người dân và doanh nghiệp hiểu đúng bối cảnh khó khăn ngắn hạn, từ đó thay đổi thói quen tiêu dùng điện, tránh tạo thêm các đỉnh phụ tải trong giai đoạn nhạy cảm.
Ông Hà Đăng Sơn cho rằng, các chiến dịch như Giờ Trái đất, phát động phong trào toàn dân sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả diễn ra vào ngày 21/3 vừa qua là thời điểm phù hợp để cơ quan quản lý, đặc biệt là Bộ Công Thương, phát đi thông điệp, hướng dẫn cụ thể, thúc đẩy cộng đồng chung tay tiết kiệm năng lượng.
Ở trung và dài hạn, khi Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (sửa đổi) đã có hiệu lực, mở ra các cơ chế và mô hình mới thì cần khuyến khích các mô hình tài chính, đầu tư như công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), giúp doanh nghiệp và hộ gia đình triển khai giải pháp tiết kiệm năng lượng, điện mặt trời tự dùng… mà không nhất thiết phải bỏ vốn đầu tư ban đầu quá lớn.
“Những mô hình này, nếu được tạo điều kiện, có thể góp phần giảm phụ tải giờ cao điểm và giảm áp lực huy động nguồn điện truyền thống. Cùng với đó, trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc tháo gỡ rào cản pháp lý cho các dự án năng lượng tái tạo, nhất là những vướng mắc liên quan quy hoạch, thủ tục nghiệm thu hoàn thành công trình, cấp phép xây dựng…”, ông Hà Đăng Sơn nhấn mạnh.
Các cơ quan, doanh nghiệp, người dân cần tăng cường sử dụng năng lượng, điện tiết kiệm. Ảnh minh họa: Thạch Thảo
Hiện, tiết kiệm năng lượng luôn là nguồn “năng lượng rẻ nhất”. Theo nghiên cứu quốc tế, nếu các quốc gia thực hiện hiệu quả chương trình tiết kiệm năng lượng, nhu cầu tiêu thụ có thể giảm từ 10 - 20%, tương đương với việc xây dựng thêm nhiều nhà máy điện mới nhưng với chi phí thấp hơn rất nhiều.
Tại Việt Nam, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019 - 2030 đặt mục tiêu tiết kiệm từ 8 - 10% tổng tiêu thụ năng lượng. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.
Năm 2026, Bộ Công Thương đã tổ chức Lễ phát động “Toàn dân sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và hưởng ứng Chiến dịch Giờ Trái đất vào ngày 21/3/2026". Với thông điệp "Sáng tạo xanh - Tương lai xanh", chương trình được kỳ vọng sẽ góp phần lan tỏa thói quen sử dụng điện hợp lý trong đời sống hằng ngày. Bộ Công Thương cũng kỳ vọng thông qua chương trình sẽ hình thành một “văn hóa tiết kiệm năng lượng” trong toàn xã hội, đây là yếu tố then chốt góp phần quan trọng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.