Bằng cấp có giá trị, nhưng chưa phải câu trả lời cuối cùng
Giữa hai ứng viên mới tốt nghiệp có kết quả học tập tương đương, doanh nghiệp sẽ lựa chọn người sở hữu tấm bằng danh tiếng hay người từng tham gia dự án thực tế, hiểu yêu cầu công việc và có thể giải thích rõ đóng góp của mình?
Câu hỏi này phản ánh sự thay đổi trong cách thị trường lao động nhìn nhận giá trị của giáo dục đại học. Bằng cấp vẫn giúp nhà tuyển dụng đánh giá nền tảng kiến thức, nhưng để quyết định tuyển dụng, doanh nghiệp cần thêm những tín hiệu về khả năng làm việc.
Bằng đại học vẫn có giá trị, nhưng chưa phải yếu tố duy nhất quyết định cơ hội việc làm của người trẻ.
Theo Báo cáo Nâng tầm Nhân lực Việt Nam 2026, do Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) phối hợp với Decision Lab thực hiện, 56% nhà tuyển dụng được khảo sát có xu hướng ưu tiên bằng cấp quốc tế, trong khi 37% không phân biệt bằng cấp quốc tế và trong nước; 7% nghiêng về bằng cấp trong nướC.
Nghiên cứu được xây dựng trên khảo sát 375 nhà ra quyết định tuyển dụng thuộc sáu nhóm ngành và 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu.
Kết quả cho thấy trải nghiệm học tập quốc tế có sức hấp dẫn nhất định. Tuy nhiên, sự ưu tiên này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp đều đặt bằng cấp quốc tế lên trên năng lực thực tế.
Trong những vị trí đòi hỏi giao tiếp với đối tác nước ngoài, khả năng ngoại ngữ, sự tự tin và kinh nghiệm tiếp xúc với môi trường đa văn hóa có thể tạo lợi thế. Ngược lại, ở các công việc vận hành, kỹ thuật hoặc chuyên môn đặc thù, nhà tuyển dụng còn quan tâm đến mức độ am hiểu công việc và khả năng đáp ứng yêu cầu cụ thể.
Ông Paul Bennett, Giám đốc điều hành khối Marketing và Tuyển sinh BUV, nhấn mạnh: “Công nghệ càng mạnh, giá trị của khả năng phán đoán con người càng cần sắc bén. Câu hỏi quan trọng giờ đây không chỉ dừng lại ở việc sinh viên cầm tấm bằng gì khi tốt nghiệp, mà là năng lực thực tế của các em cho phép làm được gì trong ngày đầu tiên đi làm”.
Phát biểu này đặt giá trị của bằng cấp trong một bối cảnh rộng hơn: Chương trình đào tạo không chỉ cung cấp kiến thức, mà còn cần giúp người học phát triển khả năng vận dụng kiến thức ấy.
Kinh nghiệm nào khiến nhà tuyển dụng tin tưởng?
Một phát hiện đáng chú ý khác của báo cáo là cách doanh nghiệp đánh giá những yếu tố có thể thay thế danh tiếng của bằng cấp.
Khi được hỏi yếu tố nào có thể thay thế gần nhất cho tấm bằng từ một trường đại học danh tiếng, 44% nhà tuyển dụng lựa chọn kinh nghiệm làm việc liên quan, cao hơn tỷ lệ lựa chọn chứng chỉ nghề nghiệp.
Điều này không có nghĩa kinh nghiệm luôn quan trọng hơn học vấn. Thay vào đó, kết quả cho thấy doanh nghiệp cần những bằng chứng cụ thể để đánh giá ứng viên chưa có nhiều năm làm việc.
Một sinh viên từng tham gia dự án nghiên cứu thị trường, hỗ trợ xây dựng kế hoạch kinh doanh hoặc cải thiện một quy trình có thể tạo lợi thế nếu giải thích được vai trò của mình.
Nhưng một danh sách dài các hoạt động ngoại khóa hay kỳ thực tập chưa chắc tạo ấn tượng nếu ứng viên không làm rõ mình đã thực hiện nhiệm vụ gì và học được điều gì.
Bà Ngô Thị Ngọc Lan chia sẻ tại tọa đàm chuyên gia doanh nghiệp.
Từ góc độ tuyển dụng, bà Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc khu vực miền Bắc của Navigos Search, từng nhấn mạnh rằng doanh nghiệp không kỳ vọng người trẻ có ngay kinh nghiệm dày dặn, mà quan tâm trước hết đến thái độ, sự sẵn sàng gắn bó và khả năng kiên trì vượt qua khó khăn.
Đây là những phẩm chất khó thể hiện đầy đủ trên bảng điểm. Nhà tuyển dụng thường phải nhận diện chúng thông qua phỏng vấn, bài tập tình huống và cách ứng viên kể về trải nghiệm của bản thân.
Chẳng hạn, khi được hỏi về một dự án không đạt kết quả mong muốn, ứng viên có thể lựa chọn đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc phân tích nguyên nhân, nhận trách nhiệm và trình bày cách cải thiện.
Hai cách trả lời phản ánh sự khác biệt về tư duy nghề nghiệp, dù người trả lời có thể sở hữu trình độ học vấn tương đương.
Báo cáo của Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam và Decision Lab cũng cho thấy thái độ cá nhân, sự phù hợp với văn hóa doanh nghiệp và những kỹ năng thể hiện trong quá trình tuyển dụng là các yếu tố quan trọng bên cạnh bằng cấp.
Với nhân sự mới tốt nghiệp, khả năng học hỏi và tiếp nhận phản hồi có thể là nền tảng để doanh nghiệp đánh giá tiềm năng phát triển lâu dài.
Kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp góp phần giúp sinh viên chuẩn bị tốt hơn cho yêu cầu tuyển dụng.
Nhìn nhận về xu hướng doanh nghiệp ngày càng coi trọng năng lực thực tế của ứng viên, TS. Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng cần đánh giá hài hòa giữa bằng cấp, nền tảng kiến thức và khả năng đáp ứng yêu cầu công việc.
“Không nên đặt bằng cấp và năng lực thực tiễn ở hai phía đối lập. Bằng đại học thể hiện quá trình đào tạo bài bản, nhưng giá trị của tấm bằng phải được chứng minh bằng những gì người học có thể làm được trong thực tế”, TS. Lê Viết Khuyến nêu quan điểm.
Theo TS. Lê Viết Khuyến, việc doanh nghiệp quan tâm đến kinh nghiệm, thái độ và kỹ năng của ứng viên là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, không nên vì đề cao khả năng làm việc trước mắt mà xem nhẹ kiến thức nền tảng, tư duy khoa học và năng lực phát triển lâu dài, nhất là đối với những ngành nghề đòi hỏi chuyên môn sâu.
Đề cập đến xu hướng ưu tiên bằng cấp quốc tế, ông Khuyến lưu ý, xuất xứ văn bằng không nên trở thành thước đo duy nhất về chất lượng nhân lực. Điều quan trọng là chương trình đào tạo có bảo đảm chất lượng và người tốt nghiệp có đáp ứng được yêu cầu công việc hay không. “Các trường đại học cần gắn đào tạo với thực tiễn, còn doanh nghiệp cũng phải tạo điều kiện để người trẻ tiếp tục học hỏi. Chất lượng nguồn nhân lực là kết quả của cả quá trình đào tạo và sử dụng lao động”, TS. Lê Viết Khuyến nhấn mạnh.
Chứng minh năng lực ngay từ khi còn trên giảng đường
Sự thay đổi trong tiêu chí tuyển dụng đặt ra yêu cầu đối với sinh viên: Không nên chờ đến khi tốt nghiệp mới bắt đầu chuẩn bị những minh chứng về năng lực.
Về phía cơ sở đào tạo, những phát hiện của nghiên cứu cũng đặt ra yêu cầu kết nối giữa kết quả học tập và năng lực nghề nghiệp. Một chương trình đào tạo có thể cung cấp nền tảng học thuật tốt, nhưng giá trị ấy cần được thể hiện qua những nhiệm vụ người học thực sự có khả năng đảm nhận.
Đây cũng là hướng tiếp cận của BUV khi phát triển mô hình đào tạo Degree Plus, kết hợp chương trình cấp bằng đại học Anh Quốc với Hộ chiếu Năng lực Nghề nghiệp Toàn cầu (Global Employability Passport).
Trong mô hình này, các năng lực như quản lý thời gian, giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng và tính chuyên nghiệp được đưa vào lộ trình phát triển có cấu trúc.
Cụ thể, nhóm Kỹ năng nghề nghiệp bao gồm các học phần 12 tuần như Quản lý thời gian và dự án, Ứng dụng AI và năng lực số; nhóm Kỹ năng cá nhân có các học phần như Xây dựng chiến lược và giải quyết vấn đề, Khả năng phục hồi và thích ứng. Sinh viên được vận dụng kiến thức thông qua các trao đổi, học tập và thực tập ở nước ngoài, với hỗ trợ từ mạng lưới 84 trường đại học đối tác tại 21 quốc gia BUV.
Việc BUV phối hợp với Decision Lab thực hiện nghiên cứu về kỳ vọng của nhà tuyển dụng cũng cho thấy nỗ lực đưa tiếng nói thị trường lao động vào cuộc thảo luận về chất lượng giáo dục đại học. Thay vì chỉ nhìn từ phía nhà trường, báo cáo đặt câu hỏi về những tiêu chí doanh nghiệp thực sự sử dụng khi lựa chọn nhân sự trẻ.
Bằng cấp vẫn là nền tảng quan trọng, nhưng lợi thế trong tuyển dụng ngày càng thuộc về những ứng viên có thể chứng minh họ biết biến kiến thức và trải nghiệm thành hành động cụ thể.