Từ chợ trái cây Côn Minh, định hình lại ‘dòng chảy’ nông sản Việt

Thích ứng, tái định vị hệ sinh thái nông sản Việt

Giữa nhịp chuyển động không ngừng của nền kinh tế biên mậu, Côn Minh, Vân Nam nổi lên như một “trạm trung chuyển chiến lược” của nông sản khu vực Tây Nam Trung Quốc. Tại đây, chợ trái cây Kim Mã Chính Xương không chỉ là một chợ đầu mối đơn thuần, mà còn là biểu tượng của mô hình tổ chức thị trường nông sản hiện đại, nơi hội tụ của dòng chảy hàng hóa, công nghệ và kết nối thương mại xuyên biên giới.

Chuyến tham quan, làm việc của đoàn doanh nghiệp Việt Nam trong khuôn khổ chương trình Đoàn giao dịch thương mại Việt Nam – Vân Nam do Cục Xúc tiến Thương mại (Bộ Công Thương) chủ trì tổ chức mới đây (cùng đại diện 7 tỉnh, thành lưu vực sông Hồng Việt Nam và hơn 30 doanh nghiệp) đã mở ra một góc nhìn thực tế, sinh động về cách một trung tâm phân phối có thể định hình lại chuỗi giá trị nông sản. Xa hơn, đây còn là lời gợi mở cho chiến lược thúc đẩy giao thương, tìm kiếm đối tác và tái cấu trúc hệ sinh thái xuất khẩu của Việt Nam trong bối cảnh mới.

Được thành lập từ năm 1994, Kim Mã Chính Xương ngày nay đã trở thành chợ bán buôn trái cây lớn nhất tỉnh Vân Nam, cung ứng hơn 90% lượng trái cây cho toàn thành phố Côn Minh. Trên diện tích khoảng 180 mẫu Trung Quốc, mỗi ngày nơi đây đón hàng nghìn lượt giao dịch, với hơn 500 tiểu thương cố định và hơn 3.000 tiểu thương lưu động.

Theo dự kiến, đến năm 2025, khối lượng giao dịch tại chợ sẽ đạt 1,5 triệu tấn, tương đương giá trị khoảng 9 tỷ nhân dân tệ. Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, hàng hóa từ đây còn tỏa đi nhiều tỉnh thành như Tứ Xuyên, Quý Châu, khu vực Đông Bắc và các địa phương khác,  tạo thành một mạng lưới phân phối rộng lớn, hiệu quả.

Nhưng điều khiến Kim Mã Chính Xương trở nên đặc biệt không nằm ở con số, mà ở cách vận hành. Mọi khâu từ tiếp nhận, phân loại, bảo quản đến phân phối đều được tổ chức theo quy trình chặt chẽ, tối ưu hóa chi phí và thời gian – yếu tố sống còn đối với mặt hàng tươi sống.

Đánh giá tiềm năng đưa rau, củ, quả Việt Nam vào hệ thống chợ Trung Quốc, bà Nguyễn Thị Thu Thủy - Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) nhận định, qua buổi làm việc trực tiếp với ban quản lý chợ cho thấy, rau củ quả Việt Nam còn nhiều dư địa để mở rộng thị phần tại các chợ đầu mối lớn của Trung Quốc. Thông qua kênh chợ bán buôn, hàng hóa không chỉ được tiêu thụ tại chỗ mà còn có thể lan tỏa tới nhiều hệ thống phân phối khác tại các tỉnh, thành.

Cũng theo bà Thuỷ, thông qua hoạt động này đã tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam trao đổi trực tiếp với các đầu mối, thương nhân tại chợ. Đồng thời, mở ra cơ hội hợp tác xây dựng nguồn hàng ổn định cho rau, củ, quả Việt Nam, cũng như từng bước hình thành chuỗi cung ứng bền vững tại thị trường Trung Quốc.

“Tuy nhiên, đề đáp ứng yêu cầu thị trường, tiếp cận hiệu quả người tiêu dùng Trung Quốc, doanh nghiệp cần nắm rõ quy trình luân chuyển hàng hóa, đáp ứng tiêu chuẩn bảo quản và đóng gói phù hợp. Đặc biệt, cần tối ưu logistics để đảm bảo chất lượng sản phẩm khi đến tay người tiêu dùng” – bà Thuỷ thông tin.

Cũng theo ghi nhận thực tế của Báo Công Thương tại chợ, theo ban quản lý, mít và sầu riêng của Việt Nam hiện đang được bán tại chợ và rất được ưu chuộng. Trung bình ngày mít bán được khoảng 2 container, có ngày cao điểm lên tới 20 container, cho thấy sức tiêu thụ sản phẩm nông sản Việt tại chợ là rất lớn.

Đánh giá cao chất lượng nông sản Việt Nam trong chương trình làm việc, đại diện ban quản lý chợ nhấn mạnh, ngoài chất lượng sản phẩm, yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam phải đảm bảo hệ thống logistics ổn định. Đại diện ban quản lý chợ cũng khẳng định sẵn sàng hợp tác, hỗ trợ kết nối với các đầu mối logistics và phân phối trên địa bàn tỉnh hỗ trợ đối tác tại Việt Nam.

Thực tế cho thấy, mô hình chợ tại đây là minh chứng rõ nét cho một hệ sinh thái thương mại nông sản hoàn chỉnh. Không chỉ là nơi “mua – bán”, chợ còn tích hợp nhiều dịch vụ giá trị gia tăng như kho lạnh, kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc và logistics.

Không dừng lại ở chức năng kinh tế, Kim Mã Chính Xương còn là một mô hình phát triển bền vững. Việc chợ tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, trong đó có cả người khuyết tật. Đồng thời, với vai trò là chợ nông sản trọng điểm của tỉnh Vân Nam, mô hình này đã góp phần quan trọng vào việc tái cấu trúc ngành nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho nông dân và ổn định xã hội nông thôn.

"Những yếu tố này cho thấy, một trung tâm giao thương hiện đại không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn lan tỏa giá trị xã hội, điều mà nhiều mô hình chợ đầu mối truyền thống còn thiếu" - bà Thủy nhấn mạnh. 

Nâng cao năng lực tổ chức thị trường, quản trị chuỗi cung ứng

Từ góc nhìn doanh nghiệp chuyên lĩnh vực xuất nhập khẩu, ông Đặng Ngọc Vượng, Phó Giám đốc, trợ lý Tổng giám đốc - Tổng công ty Rau quả, Nông sản cho hay, chuyến khảo sát đã giúp doanh nghiệp “thay đổi cách nhìn” về thị trường.

“Ở đây, mọi thứ đều chuyên môn hóa. Từng công đoạn được tách bạch rõ ràng, giúp giảm chi phí trung gian và tăng tốc độ lưu thông. Với trái cây, thời gian chính là giá trị”, ông Vượng chia sẻ.

Theo ông Vượng, điều quan trọng hơn cả là việc hiểu rõ yêu cầu của thị trường Trung Quốc, từ tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, nhãn mác đến truy xuất nguồn gốc. Đây là những yếu tố đang ngày càng được siết chặt, buộc doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển mình mạnh mẽ.

“Không thể làm theo kiểu nhỏ lẻ, manh mún nữa. Muốn đi xa, phải chuẩn hóa từ đầu và hợp tác cùng các bên tạo chuỗi cung ứng bền vững”, ông Vượng bày tỏ, đồng thời cho hay, cơ hội để hai bên hợp tác xuất nhập khẩu hai chiều là rất tiềm năng do đặc thù về điều kiện khí hậu và thuận lợi về giao thương giữa hai bên có thể bổ trợ sản phẩm (trái cây ôn đới và trái cây nhiệt đới) cho nhau trong quá trình thương mại.

Cụ thể, theo ông Vượng, thông qua buổi làm việc, phía doanh nghiệp đã nắm được thông tin tại chợ rất cần các loại trái cây nhiệt đới của Việt Nam, đặc biệt dưa hấu, xoài, mít,... “Hiện chúng tôi đang liên kết với nông dân Việt Nam để sản xuất và cung ứng dưa hấu, xoài với số lượng lớn cho thị trường nội địa và tìm kiếm cơ hội xuất khẩu quy mô lớn sang chợ Kim Mã Chính Xương” – ông Vượng nói.

Nhìn nhận hoạt động giao thương này dưới góc độ chuỗi cung ứng, ông Nguyễn Phúc Trường - Giám đốc Công ty Cổ phần Bưu chính Viettel Lào Cai, cho hay, vị trí của Côn Minh mang tính chiến lược, không chỉ là điểm tiêu thụ mà còn là “nút giao” quan trọng để hàng hóa lan tỏa đi các vùng khác.

“Hiểu được cách họ phân phối hàng hóa sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam xây dựng chiến lược logistics hiệu quả hơn, từ đó giảm chi phí và tăng khả năng cạnh tranh”, ông Trường nói.

Ông Trường cũng đánh giá cao việc ứng dụng công nghệ tại chợ, từ số hóa thông tin tiểu thương đến theo dõi lưu lượng hàng hóa theo thời gian thực. Đây là xu hướng tất yếu, giúp minh bạch hóa thị trường và nâng cao hiệu quả quản trị.

Chia sẻ về cơ hội hợp tác tiềm năng từ thị trường Vân Nam, ông Trường cho biết, Viettel Post với vị thế là doanh nghiệp logistics hàng đầu tại Việt Nam, có mạng lưới hiện phủ khắp 34 tỉnh, thành; hệ thống vận hành hiện đại và đã được số hóa, với kinh nghiệm sâu rộng trong lĩnh vực logistics xuyên biên giới; là cầu nối thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc… đơn vị nhận thấy thương mại giữa hai nước đang tăng trưởng mạnh mẽ và cần tận dụng tốt các cơ hội thời cuộc.

“Hiện nay, Viettel Post tham gia vận hành, kết nối và thông quan hàng hóa qua 4 cửa khẩu chính: Lào Cai, Hữu Nghị, Móng Cái và Quốc tế, với sự hiện diện trực tiếp tại các điểm này là cơ hội rộng mở để công ty gia tăng hợp tác logistics với các doanh nghiệp để khai thác tuyến cố định từ Vân Nam – Lào Cai – Hải Phòng – TP. Hồ Chí Minh, kết nối đến Campuchia và các nước Đông Dương” – ông Trường nhấn mạnh.

Nhìn tổng thể, hoạt động giao thương của đoàn công tác không chỉ là một hoạt động khảo sát, mà là một “lớp học thực tế” về tổ chức thị trường, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển thương hiệu nông sản.

Quan trọng hơn, đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tìm kiếm đối tác, thiết lập kết nối và từng bước tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái phân phối tại Trung Quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc “đi cùng hệ thống” thay vì “đi một mình” sẽ là chìa khóa để mở rộng thị trường.

Từ những trải nghiệm thực tế, có thể thấy rằng, dư địa hợp tác giữa Việt Nam và Vân Nam trong lĩnh vực nông sản còn rất lớn. Tuy nhiên, những câu hỏi lớn được đặt ra, khi cách tổ chức lại chuỗi giá trị nông sản Việt Nam vẫn còn đó. Và làm thế nào để xây dựng những trung tâm phân phối quy mô tương tự? Làm thế nào để chuẩn hóa sản phẩm từ gốc? Và làm thế nào để nông sản Việt không chỉ “có mặt”, mà còn “có vị thế” trong chuỗi cung ứng khu vực?

Và hơn hết, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh xuất khẩu nông sản, đặc biệt sang thị trường Trung Quốc, những bài học này mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Không còn là câu chuyện “bán được hàng”, mà là “bán đúng chuẩn – đúng kênh – đúng thị trường”.

Từ Kim Mã Chính Xương nhìn lại, câu chuyện không chỉ là một khu chợ, mà là bức tranh lớn hơn về thương mại nông sản hiện đại. Trong bức tranh ấy, Việt Nam đang đứng trước cơ hội để bước vào một “sân chơi” mới, nơi giá trị không chỉ được đo bằng sản lượng, mà bằng khả năng kết nối, tiêu chuẩn hóa và hội nhập sâu rộng.