Mở rộng cơ chế tự chứng nhận, tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, hiện nay, các địa phương đang thực hiện cấp Văn bản chấp thuận cho nhà xuất khẩu đủ điều kiện tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa trong khuôn khổ Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA). Trên cơ sở kết quả triển khai cơ chế này, Bộ Công Thương định hướng mở rộng việc thực hiện tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa sang các FTA khác mà Việt Nam là thành viên.
Đây là bước đi có ý nghĩa trong tiến trình cải cách thủ tục hành chính về xuất xứ hàng hóa. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc đề nghị cơ quan có thẩm quyền cấp C/O cho từng lô hàng, doanh nghiệp đáp ứng điều kiện có thể chủ động khai báo xuất xứ theo cơ chế được quy định. Qua đó, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ, giảm chi phí giao dịch và tăng tính linh hoạt trong hoạt động xuất khẩu.
Vinamilk là một trong những doanh nghiệp đầu tiên được tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa. Ảnh: Cấn Dũng
Đáng chú ý, thời gian gần đây, Bộ Công Thương đã xây dựng và đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư của Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định về việc cấp Văn bản chấp thuận cho nhà xuất khẩu đủ điều kiện tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa. Dự thảo được xây dựng nhằm triển khai Nghị định mới thay thế Nghị định số 31/2018/NĐ-CP ngày 8/3/2018 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa.
Theo Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn, dự thảo Thông tư được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý để mở rộng cơ hội tham gia cơ chế tự chứng nhận xuất xứ cho doanh nghiệp trong các FTA mà Việt Nam tham gia, thay vì chỉ giới hạn trong khuôn khổ ATIGA như hiện nay.
Nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế này sẽ mở thêm dư địa để doanh nghiệp chủ động khai thác ưu đãi thuế quan, nhất là trong bối cảnh yêu cầu về tốc độ giao hàng, tính chính xác của chứng từ và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ ngày càng trở nên quan trọng trong thương mại quốc tế.
Thực tế từ Vinamilk cho thấy, năng lực quản trị xuất xứ có vai trò trực tiếp đối với hiệu quả khai thác thị trường nước ngoài. Hiện doanh nghiệp đã xuất khẩu sản phẩm tới 65 quốc gia và vùng lãnh thổ, hiện diện tại hầu hết các châu lục. Tuy nhiên, chiến lược mở rộng thị trường được triển khai có chọn lọc, gắn với yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật, quy tắc xuất xứ và đặc thù tiêu dùng của từng thị trường.
Đặc biệt, Vinamilk hiện là một trong những doanh nghiệp tận dụng hiệu quả ưu đãi xuất xứ của ngành thực phẩm. Khoảng 95% kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp đã sử dụng C/O ưu đãi. Phần còn lại chủ yếu liên quan đến những thị trường mà tỷ lệ hàm lượng xuất xứ Việt Nam chưa đạt yêu cầu.
Theo lãnh đạo Vinamilk, giá trị lớn nhất của C/O không chỉ nằm ở việc giảm chi phí thuế quan. Quan trọng hơn, C/O giúp nâng cao uy tín của doanh nghiệp khi làm việc với các đối tác quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường ngày càng coi trọng minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Là một trong những doanh nghiệp được thí điểm cơ chế tự chứng nhận xuất xứ, Vinamilk đã phải chuẩn hóa toàn bộ hệ thống quản trị, từ nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất đến lưu trữ dữ liệu và kiểm soát rủi ro. Sự đồng hành của Bộ Công Thương, đặc biệt là Cục Xuất nhập khẩu và các cơ quan cấp C/O tại địa phương, đã giúp doanh nghiệp từng bước làm chủ quy tắc xuất xứ và vận hành hệ thống ổn định hơn.
Thực tiễn này cho thấy, tự chứng nhận xuất xứ không đơn thuần là thay đổi cách thức khai báo chứng từ, mà còn thúc đẩy doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình sản xuất, quản trị nguyên liệu và nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại quốc tế.
Từ thuận lợi thủ tục đến quản trị rủi ro xuất xứ
Dù mang lại nhiều lợi ích, tự chứng nhận xuất xứ cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm cao hơn đối với tính chính xác của thông tin khai báo. Nếu cơ chế cấp C/O truyền thống có sự tham gia xác nhận của cơ quan có thẩm quyền, thì với tự chứng nhận, doanh nghiệp phải có đủ năng lực để tự xác định, khai báo và chứng minh xuất xứ hàng hóa theo quy định.
Để tự chứng nhận xuất xứ một cách an toàn và hiệu quả, doanh nghiệp cần xây dựng đầy đủ “chuỗi tuân thủ xuất xứ”. Ảnh: Cấn Dũng
TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế, cho rằng để tự chứng nhận xuất xứ một cách an toàn và hiệu quả, doanh nghiệp cần xây dựng đầy đủ “chuỗi tuân thủ xuất xứ”. Chuỗi này bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu đầu vào phù hợp với quy tắc xuất xứ của từng FTA, tổ chức sản xuất đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã HS hoặc hàm lượng giá trị gia tăng, cho đến việc lưu trữ chứng từ, hồ sơ một cách khoa học và minh bạch.
Theo chuyên gia, tự chứng nhận xuất xứ không chỉ là việc ký vào một tờ giấy, mà là khả năng chứng minh được toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm khi bị kiểm tra hoặc điều tra. Đây cũng là thách thức đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Hạn chế về hiểu biết quy tắc xuất xứ, thiếu nhân sự chuyên trách và chưa đầu tư đầy đủ cho hệ thống quản trị dữ liệu có thể khiến việc tự chứng nhận tiềm ẩn rủi ro. Một sai sót trong xác định nguyên liệu, tỷ lệ hàm lượng giá trị gia tăng hoặc tiêu chí chuyển đổi mã HS đều có thể ảnh hưởng đến tính hợp lệ của khai báo xuất xứ, kéo theo nguy cơ bị từ chối ưu đãi thuế quan hoặc phát sinh tranh chấp thương mại.
Ở góc độ quản lý nhà nước, việc mở rộng cơ chế tự chứng nhận cũng đặt ra yêu cầu phải thiết lập hệ thống kiểm soát đủ chặt chẽ nhưng không tạo thêm rào cản không cần thiết cho doanh nghiệp.
Ông Nguyễn Anh Sơn cho biết, để cơ chế này được triển khai rộng rãi, đồng bộ và hiệu quả, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, hoàn thiện quy định về điều kiện và quy trình thực hiện. Trong đó, cần làm rõ điều kiện để doanh nghiệp được tự chứng nhận xuất xứ, thủ tục đăng ký, phạm vi áp dụng và trách nhiệm của doanh nghiệp, bảo đảm tính minh bạch, thuận lợi trong quá trình thực hiện.
Thứ hai, đẩy mạnh số hóa và kết nối dữ liệu. Việc tăng cường kết nối, liên thông dữ liệu giữa doanh nghiệp, hệ thống eCoSys, cơ quan cấp C/O và cơ quan hải quan sẽ hỗ trợ quản lý, xác minh thông tin và nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế tự chứng nhận.
Thứ ba, tăng cường công tác hậu kiểm. Cơ quan quản lý cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp đối với doanh nghiệp được chấp thuận tự chứng nhận xuất xứ, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi gian lận, bảo đảm doanh nghiệp thực hiện đúng quy định và duy trì độ tin cậy của cơ chế này.
Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, tập huấn và hướng dẫn nghiệp vụ cần tiếp tục được chú trọng, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện quy tắc xuất xứ trong từng FTA, xây dựng hệ thống lưu trữ chứng từ và chuẩn hóa quy trình kiểm soát nguyên liệu sẽ giúp giảm thiểu sai sót ngay từ khâu sản xuất, thay vì chỉ xử lý khi phát sinh vi phạm.
Trong bối cảnh tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng phức tạp, yêu cầu hỗ trợ doanh nghiệp không dừng lại ở việc hướng dẫn thủ tục cấp C/O hay tự chứng nhận xuất xứ. Cần tiếp tục củng cố vai trò đồng hành của cơ quan quản lý thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu xuất xứ hàng hóa, tăng cường phối hợp liên ngành và hỗ trợ doanh nghiệp khi phát sinh tranh chấp với đối tác nước ngoài.
Bởi trên thực tế, năng lực tự chứng nhận chỉ thực sự phát huy giá trị khi doanh nghiệp vừa được trao quyền chủ động, vừa có đủ năng lực thực hiện trách nhiệm của mình. Cùng với đó, cơ quan quản lý cần có công cụ giám sát hiệu quả để bảo vệ những doanh nghiệp tuân thủ, ngăn chặn hành vi gian lận và giữ vững uy tín hàng hóa Việt Nam.
Mở rộng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ không chỉ là một bước cải cách thủ tục hành chính, mà còn là quá trình nâng cấp năng lực quản trị của doanh nghiệp xuất khẩu. Khi quyền chủ động đi cùng trách nhiệm giải trình, khi thuận lợi thương mại đi cùng kỷ cương tuân thủ, cơ chế này sẽ trở thành một công cụ thiết thực giúp doanh nghiệp Việt Nam tận dụng tốt hơn các FTA, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.