Từ di sản làng nghề đến thương hiệu Gốm Ngọc Phù Lãng

Giữ trọn hồn nghề từ giá trị truyền thống

Giữa dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số và hội nhập kinh tế, nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới để nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, với những làng nghề có lịch sử hàng trăm năm, đổi mới không đồng nghĩa với thay thế giá trị cũ, mà là tìm cách phát huy những tinh hoa truyền thống bằng tư duy và công nghệ hiện đại. Tại làng gốm Phù Lãng - làng nghề truyền thống hơn 700 năm tuổi ở xã Phù Lãng, Quế Võ, Bắc Ninh, hành trình ấy đang được nhiều nghệ nhân và cơ sở sản xuất từng bước hiện thực hóa.

Nhắc đến gốm Phù Lãng, nhiều người sẽ nhớ ngay đến lớp men da lươn đặc trưng, màu nâu cánh gián, nâu đen hay xanh đen mộc mạc nhưng đầy chiều sâu, được tạo nên từ nguồn nguyên liệu thiên nhiên của vùng Kinh Bắc. Chính sắc men đó đã tạo nên bản sắc riêng cho gốm phù Lãng, giúp sản phẩm đứng vững suốt nhiều thế kỷ giữa những biến động của thị trường.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, chị Đoàn Minh Ngọc, Giám đốc cơ sở kinh doanh Gốm Ngọc Phù Lãng, lịch sử của làng nghề chính là tài sản vô giá mà mỗi người làm gốm đều có trách nhiệm gìn giữ.

"Làng gốm Phù Lãng có lịch sử hơn 700 năm, được hình thành từ thời ông Lưu Phong Tú - người được tôn là ông tổ nghề gốm Phù Lãng. Sau khi học nghề ở Trung Quốc, ông đã mang kỹ thuật làm gốm về truyền dạy cho người dân địa phương. Qua nhiều thế kỷ, nghề gốm được các thế hệ tiếp nối gìn giữ và phát triển, trở thành một di sản văn hóa quý báu của vùng Kinh Bắc".

Không chỉ mang giá trị lịch sử, gốm Phù Lãng còn nổi tiếng bởi bí quyết chế tác được truyền từ đời này sang đời khác. Theo bà Ngọc, điểm tạo nên sự khác biệt của dòng gốm này nằm ở chính nguồn nguyên liệu địa phương và công thức phối men độc đáo của từng gia đình.

"Điểm đặc trưng tạo nên bản sắc riêng của gốm Phù Lãng chính là dòng men da lươn nổi tiếng. Men được tạo nên từ phù sa sông Cầu, kết hợp với tro thực vật, vôi sò cùng nhiều nguyên liệu thiên nhiên khác. Mỗi gia đình đều lưu giữ một công thức phối men riêng được truyền qua nhiều thế hệ. Chính điều đó tạo nên những sắc men đa dạng nhưng vẫn giữ được nét rất riêng của gốm Phù Lãng".

Nếu trước đây, sản phẩm của làng nghề chủ yếu là chum, vại, ang, hũ, tiểu sành hay các vật dụng phục vụ sinh hoạt và tín ngưỡng thì những năm gần đây, nhiều nghệ nhân trẻ đã mạnh dạn phát triển thêm các dòng gốm mỹ thuật, gốm trang trí nội thất, ngoại thất, sân vườn và quà tặng nghệ thuật. Những thiết kế mới vừa đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường, vừa vẫn giữ được hồn cốt của gốm cổ.

Trong quá trình đổi mới sản phẩm, Gốm Ngọc Phù Lãng đã chú trọng kết hợp giá trị truyền thống với nhu cầu tiêu dùng hiện đại. Nhiều sản phẩm của cơ sở được người tiêu dùng đón nhận nhờ thiết kế tinh tế, ứng dụng cao nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật tạo hình và dòng men da lươn đặc trưng. Tiêu biểu, sản phẩm Đèn ngủ mini Gốm Ngọc Phù Lãng đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao. Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng, tính thẩm mỹ và khả năng thương mại của sản phẩm mà còn khẳng định hướng đi đúng đắn trong việc phát triển các sản phẩm làng nghề theo Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), góp phần nâng cao giá trị thương hiệu gốm Phù Lãng trên thị trường.

Theo chị Minh Ngọc, phát triển sản phẩm mới không đồng nghĩa với việc đánh mất giá trị truyền thống. "Muốn phát triển bền vững thì trước hết phải giữ gìn được giá trị lịch sử và truyền thống mà cha ông để lại. Đó là nền tảng để xây dựng thương hiệu lâu dài. Chúng tôi luôn quan niệm chất lượng là yếu tố cốt lõi quyết định sự tồn tại của làng nghề cũng như niềm tin của khách hàng".

Đối với người làm gốm, chất lượng không chỉ được đánh giá bằng hình thức bên ngoài mà còn phải được kiểm chứng qua quá trình sử dụng thực tế. "Bản thân người làm nghề cũng phải là người trực tiếp sử dụng sản phẩm của mình để có cái nhìn khách quan nhất trước khi đưa ra thị trường. Từ đó, từng sản phẩm đều được hoàn thiện cả về công năng, tính thẩm mỹ và độ bền", chị Ngọc chia sẻ.

Theo chị Ngọc, điều quan trọng hơn cả là người thợ phải luôn giữ được "chữ tâm" với nghề.

"Người làm nghề cần biết trân trọng giá trị lịch sử, kế thừa những tinh hoa mà cha ông truyền lại, đồng thời phát huy bằng tư duy sáng tạo phù hợp với cuộc sống hiện đại. Đổi mới là cần thiết nhưng không đánh đổi bản sắc văn hóa chỉ để chạy theo thị hiếu nhất thời".

Chuyển đổi số mở rộng thị trường, khoa học công nghệ nâng tầm thương hiệu

Bên cạnh việc bảo tồn những kỹ thuật làm gốm truyền thống, nhiều cơ sở sản xuất ở Phù Lãng đang mạnh dạn đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm sức lao động cho người thợ.

Chị Ngọc cho biết, khoa học công nghệ không thay thế nghề thủ công mà đóng vai trò hỗ trợ để các công đoạn sản xuất đạt hiệu quả cao hơn.

"Hiện nay, cơ sở Gốm Ngọc Phù Lãng đã đầu tư nhiều thiết bị và máy móc hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, hỗ trợ quá trình tinh chế nguyên liệu và tạo ra những sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng cao. Việc ứng dụng công nghệ giúp giảm sức lao động, tăng độ chính xác trong từng công đoạn nhưng vẫn giữ được các kỹ thuật thủ công đặc trưng của làng nghề".

Bên cạnh đó, một trong những bước tiến nổi bật là việc triển khai mã QR truy xuất nguồn gốc trên từng sản phẩm.

Theo đó, khách hàng chỉ cần quét mã là có thể tìm hiểu toàn bộ quy trình sản xuất, vùng nguyên liệu, lịch sử làng nghề cũng như những giá trị văn hóa gắn với từng sản phẩm.

"Khi quét mã QR, khách hàng có thể tìm hiểu toàn bộ quá trình sản xuất, vùng nguyên liệu, giá trị văn hóa của sản phẩm cũng như câu chuyện về làng nghề Phù Lãng. Việc truy xuất nguồn gốc giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về sản phẩm mình đang sử dụng, đồng thời góp phần định vị thương hiệu gốm Phù Lãng trên thị trường. Đây là giải pháp đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của nhiều thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu, góp phần nâng cao uy tín cũng như tạo thuận lợi trong hoạt động thương mại quốc tế", chị Ngọc cho biết.

Song song với truy xuất nguồn gốc, Gốm Ngọc Phù Lãng cũng đẩy mạnh quảng bá trên các nền tảng số như website, Facebook, TikTok, Zalo và thường xuyên tổ chức các phiên livestream giới thiệu sản phẩm.

Theo chị Ngọc, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội rất lớn cho các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ.

"Chuyển đổi số giúp các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ có thêm cơ hội quảng bá thương hiệu với chi phí hợp lý, kết nối trực tiếp với khách hàng trên cả nước và quốc tế, đồng thời từng bước xây dựng hệ sinh thái kinh doanh hiện đại cho sản phẩm làng nghề".

Không chỉ ứng dụng công nghệ trong quản lý và kinh doanh, Gốm Ngọc Phù Lãng còn theo đuổi định hướng phát triển xanh thông qua việc nghiên cứu các dòng men sinh thái.

Toàn bộ men gốm đều được sản xuất từ nguyên liệu thiên nhiên như phù sa, tro thực vật, vôi sò và không sử dụng hóa chất độc hại. Trước khi đưa ra thị trường, sản phẩm đều được kiểm nghiệm theo quy định nhằm bảo đảm an toàn cho người sử dụng.

Đặc biệt, cơ sở còn tận dụng nhiều phụ phẩm nông nghiệp như rơm rạ, cây sen sau thu hoạch để tạo tro làm men, vừa giảm tác động đến môi trường vừa tạo nên những dòng men mới mang bản sắc riêng.

"Một trong những định hướng mà Gốm Ngọc đặc biệt quan tâm là phát triển sản phẩm thân thiện với môi trường và an toàn cho sức khỏe người sử dụng. Chúng tôi mong muốn mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh đang ngày càng được thị trường quan tâm".

Có thể thấy, khi thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng giúp các làng nghề truyền thống nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, với những người làm gốm Phù Lãng, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng của những giá trị truyền thống đã được vun đắp suốt hơn bảy thế kỷ.

Những sản phẩm mang sắc men da lươn hôm nay không chỉ là kết tinh của đất, lửa và bàn tay tài hoa của người thợ, mà còn là minh chứng cho sự hòa quyện giữa di sản văn hóa với khoa học công nghệ, giữa bản sắc truyền thống với tư duy đổi mới. Đó cũng là con đường để làng gốm Phù Lãng tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị các làng nghề truyền thống.