Đóng

Từ quán cà phê Hoa Sơn Nam đến cà phê giao thương Hải Cảnh

Năm 1940, theo gợi ý của Bác Hồ, một hiệu may ở Côn Minh được chuyển thành quán cà phê, nơi từng giúp Người tránh được quân cảnh. 86 năm sau, cà phê tiếp tục trở thành nhịp cầu kết nối người Việt Nam và người dân Vân Nam, vun đắp tình hữu nghị và giao lưu giữa hai bên.

Chặng đường 86 năm

Chiều 19/11/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân Ngô Phương Ly cùng đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tới dâng hoa, thăm Khu di tích nơi ở cũ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, số 89-91 phố Hoa Sơn Nam, thành phố Côn Minh. Từ Thâm Quyến, nơi dự Tuần lễ Cấp cao APEC lần thứ 33, vừa tới Côn Minh, việc đầu tiên của đoàn là về ngôi nhà nhỏ Bác từng sống và làm việc năm 1940.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân tham quan Khu di tích nơi ở cũ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Côn Minh, chiều 19/11/2026. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Trong sổ lưu bút, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước bày tỏ xúc động khi tới nơi Bác từng ở, minh chứng sống động cho tình cảm gắn bó, thuỷ chung giữa hai Đảng, hai Nhà nước, nhân dân hai nước; cảm ơn Đảng, Nhà nước, nhân dân Trung Quốc, trực tiếp là Đảng bộ, Chính quyền, nhân dân tỉnh Vân Nam đã tôn tạo, gìn giữ di tích.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ghi lưu bút tại Khu di tích nơi ở cũ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Côn Minh. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Sáng mai, 20/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước sẽ dự Diễn đàn Kết nối chiến lược phát triển Việt Nam và khu vực Tây Nam Trung Quốc, do Bộ Công Thương Việt Nam chủ trì, cùng Chính quyền nhân dân tỉnh Vân Nam tổ chức tại Côn Minh. Từ ngôi nhà Bác từng ở trong bí mật tới hội trường bàn chuyện làm ăn công khai giữa hai nước, chỉ cách nhau một đêm. Nhưng để đi hết quãng đường ấy, đến sự kiện quan trọng này, hai dân tộc đã mất 86 năm.

Chuyến tiền trạm

Những gian phòng đoàn đi qua chiều 19/11, chiều hôm trước tôi và anh Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, đã tới. Chúng tôi sang Côn Minh trước mấy ngày, tiền trạm cho Diễn đàn. Giữa bộn bề công việc, hai anh em dành riêng một buổi chiều cho ngôi nhà của Bác.

Với anh Phú, Trung Quốc là con đường đã đi nhiều năm. Anh làm Cục trưởng từ cuối năm 2017. Gần chín năm, Cục do anh phụ trách là đầu mối đưa doanh nghiệp Việt Nam tới những hội chợ lớn nhất ở Trung Quốc: Hội chợ Trung Quốc - ASEAN ở Nam Ninh, Hội chợ Trung Quốc - Nam Á ở Côn Minh, Hội chợ nhập khẩu quốc tế ở Thượng Hải. Với hội chợ ở Côn Minh, mỗi kỳ Cục đưa khoảng 100 doanh nghiệp sang, bày nông thuỷ sản, thực phẩm chế biến, đồ gỗ. Năm nay, chỉ riêng ở Côn Minh, Cục của anh đã mấy lần có mặt: tháng 6 với Hội chợ Trung Quốc - Nam Á, tháng 8 với Tuần lễ giới thiệu sản phẩm xuất khẩu đặc sắc Việt Nam - Vân Nam giữa trung tâm thành phố, giờ là Diễn đàn. Sáng mai, anh sẽ đứng ở bục điều phối phiên chính thức.

Đoàn cán bộ Bộ Công Thương tham quan khu di tích nơi ở cũ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Côn Minh, chiều 18/11/2026. Ảnh: Nguyên Minh

Tôi cũng nhiều lần tháp tùng lãnh đạo Bộ sang Trung Quốc. Nhưng chưa chuyến nào đưa tôi tới gần gốc rễ của con đường ấy như buổi chiều trên phố Hoa Sơn Nam.

Sát khu di tích, ở số 99, có quán cà phê bánh mì Nam Lai Thịnh. Anh Vương Dương, quản lý quán, kể rằng quán có từ năm 1923, khi đường sắt Vân Nam - Việt Nam vừa thông, tên ban đầu là Tân Việt, chủ là vợ chồng bà Nguyễn Dân Tuyên, người Việt. Hồi hoạt động bí mật ở Côn Minh, Chủ tịch Hồ Chí Minh cần một vỏ bọc, lấy bí danh Hồ Quang, làm thợ bánh ở quán.

Trước cửa quán cà phê bánh mì cạnh khu di tích trên phố Hoa Sơn Nam, chiều 18/11/2026. Ảnh: Nguyên Minh

Biển quán cà phê cạnh khu di tích, nơi gắn với câu chuyện Bác Hồ hoạt động cách mạng ở Côn Minh năm 1940. Ảnh: Nguyên Minh

Tôi muốn kể chuyện ngôi nhà bắt đầu từ quán cà phê, vì ở Côn Minh từng có một quán cà phê cứu Bác.

Hiệu may đổi thành quán cà phê

Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, tập 2, ghi: tháng 2/1940, Nguyễn Ái Quốc từ Trùng Khánh tới Côn Minh. Đầu tháng 3, Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng bố trí Người ở nhà ông Tống Minh Phương, "trong một gian buồng nhỏ ở trên gác, số nhà 77 đường Kim Bích". Ông Tống Minh Phương là Việt kiều làm thợ may, hiệu may đặt ở tầng một.

Rồi người khách trên gác gợi ý chủ nhà đổi hiệu may thành hiệu cà phê. Biên niên ghi đúng một dòng: hiệu may Tống Minh Phương chuyển thành hiệu cà phê Tân Nam.

Đọc dòng ấy, tôi hiểu cái lý của người hoạt động bí mật. Hiệu may có người lạ ghé là cả dãy phố để ý. Quán cà phê thì người ra vào suốt ngày, hai người lạ chung bàn chẳng ai thấy lạ. Ly cà phê thành cái cớ để gặp nhau, để trao một lá thư, để nghe ngóng tin tức.

Thoát hiểm trong gang tấc

Cái cớ ấy có lúc thành tấm khiên. Biên niên ghi Quốc dân Đảng đã khám xét hiệu cà phê của ông bà Tống Minh Phương. Trong khu di tích, bảng trưng bày kể đoạn này dưới tiêu đề bốn chữ "Thoát hiểm trong gang tấc". Quân cảnh ập vào quán. Người không chạy, lẫn vào đám khách đang ngồi uống cà phê, rồi thong thả bước ra ngoài.

Bảng trưng bày trong khu di tích, phần kể chuyện quán cà phê Tân Việt năm 1940. Ảnh: Nguyên Minh

Đứng đọc tấm bảng, tôi hình dung tiếng giày lính trên nền gạch, một người đàn ông gầy đặt ly xuống, đứng dậy, bước ra cửa như mọi người khách khác. Cái quán do chính Người gợi ý mở ra đã giữ lại cho cách mạng Việt Nam một người mà chưa đầy một năm sau sẽ về Pác Bó.

Sau lần khám xét ấy, Người chuyển lên gian gác Nhà xuất bản Sinh hoạt đọc sách trên phố Hoa Sơn Nam, chính là khu di tích hôm nay, do tổ chức đảng Trung Quốc bố trí. Biên niên gọi quán cà phê năm ấy là Tân Nam, bảng trưng bày ghi Tân Việt; chưa tài liệu nào khẳng định là một quán hay hai. Chỉ chắc một điều: cà phê và bánh mì của người Việt đã thành lớp áo che cho một nhà cách mạng.

Phòng ngủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khu di tích. Ảnh: Nguyên Minh

Ly cà phê đặc và những khẩu súng đầu tiên của Quân đội ta

Gia đình Tống Minh Phương không dừng ở chuyện cho một vị khách ở nhờ. Tháng 12/1944, khi Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân sắp ra đời, hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp ghi: "anh chị Tống Minh Phương và bà con Việt kiều ở Côn Minh lại mới gửi về một số vũ khí", gồm một khẩu tiểu liên Mỹ với 150 viên đạn, sáu quả bom lửa, một hộp bom nổ chậm, kèm 500 đồng chi phí. Người chủ quán cà phê đã góp tay vào những khẩu súng đầu tiên của quân đội ta.

Tháng 3/1945, Người lại hẹn khách ở một quán cà phê phố Kim Bích. Biên niên tập 2 dẫn nhật ký trung uý Charles Fenn, Cơ quan phục vụ chiến lược OSS của Mỹ: hai bên gặp nhau trên lầu quán cà phê Đông Dương, uống cà phê kiểu Pháp "rất đặc và rất ngon", thoả thuận cả mật danh. Người Trung Hoa là "bạn", người Mỹ là "anh em", người Việt Nam là "người đồng hương". Từ hiệu may thành quán cà phê, từ quán cà phê thành trạm liên lạc, rồi thành nơi một dân tộc chưa có tên trên bản đồ ngồi nói chuyện với một cường quốc.

Con đường Côn Minh của những người đi trước

Những ngày ở Vân Nam, Bác sống giữa bà con Việt kiều dọc đường sắt khổ một mét. Ở Chỉ Thôn, huyện Mông Tự, người thợ cắt tóc Hoàng Quang Bình cho Người nghỉ trên gác xép. Quán cà phê ở Côn Minh, hiệu cắt tóc ở Mông Tự, cùng một cách làm: sống giữa lòng dân, lấy cái nghề của dân làm chỗ dựa.

Năm 1940, 2 nhà cách mạng là Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp ngồi chuyến tàu chợ trên đường sắt khổ một mét từ Hà Khẩu lên Côn Minh. Tháng 6 năm ấy, bên hồ Thúy Hồ, hai ông lần đầu gặp Bác Hồ, sau đó được Người cử đi học trước khi trở về nước trên chính tuyến đường này. Hành trình kết nối Côn Minh với Việt Nam khi ấy không chỉ có những chuyến tàu chợ, mà còn được duy trì qua những lá thư mang vỏ bọc giao dịch làm ăn, những quán cà phê, hiệu cắt tóc của Việt kiều, nơi hỗ trợ và che chở các hoạt động cách mạng. Tháng 9/1940, khuyên Phương Sĩ Tân, người ở cùng nhà, sang Diên An học, Người viết thư giới thiệu: "Nay có ông Phương dự định sang bên ấy làm kinh doanh", rồi tặng anh bốn chữ "Hữu chí cánh thành", có chí thì nên.

Bút tích "Hữu chí cánh thành", ký Hồ Quang ngày 14/9/1940, Người tặng Phương Sĩ Tân, cùng lá thư giới thiệu gửi Viên Siêu Tuấn, trưng bày tại khu di tích. Ảnh: Nguyên Minh

Thúy Hồ hôm nay đang vào mùa chim mòng biển. Năm 1940, bên hồ này Người gặp Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp. Ảnh: Nguyên Minh

Ngày 9/3/1959, Người trở lại Côn Minh trên cương vị Chủ tịch một nước độc lập. Ngày 11/3, Người tìm về những căn nhà cũ trên đường Kim Bích, phố Hoa Sơn Nam, rồi nói với bà con Việt kiều rằng quan hệ Việt Nam - Trung Quốc là quan hệ "hai nước anh em, hai nước đồng chí". Tháng 8/1962, Người lại tới Vân Nam; một bức ảnh trong khu di tích ghi lãnh đạo Đảng uỷ, chính quyền Vân Nam ra sân bay đón Người. Năm 1971, theo đề nghị của phía Việt Nam khi Thủ tướng Phạm Văn Đồng tới Côn Minh, chính quyền thành phố dời các hộ đang ở, khôi phục ngôi nhà như cũ. Người học trò năm xưa đi tàu chợ lên gặp Bác đã trở lại giữ gìn nơi Bác từng ở.

Ảnh trưng bày tại khu di tích: tháng 8/1962, lãnh đạo Đảng uỷ, chính quyền Vân Nam ra sân bay đón Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ảnh: Nguyên Minh

Nhân viên chăm sóc khu di tích. Ảnh: Nguyên Minh

Con đường ấy hôm nay

Con đường các thế hệ đi trước nối trong bí mật năm 1940, hôm nay là con đường làm ăn rộng mở. Vân Nam vẫn là một hướng hợp tác chiến lược của Việt Nam, cửa ngõ nối nước ta với cả vùng Tây Nam Trung Quốc. Năm 2025, kim ngạch thương mại Vân Nam - Việt Nam đạt khoảng 3,13 tỷ USD; Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ ba của Vân Nam.

Câu chuyện đã đi xa hơn nông sản. Hợp tác công nghiệp và năng lượng giữ vai trò quan trọng trong quan hệ hai nước. Đường sắt khổ một mét năm xưa nay đứng cạnh dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng khổ 1.435 mm, điện khí hoá, Quốc hội đã quyết định chủ trương đầu tư tại Nghị quyết 187/2025/QH15, hoàn thành chậm nhất năm 2030.

Có một mặt hàng ít ai nghĩ tới: điện. Đi cùng chúng tôi tới di tích nhà Bác Hồ, Tổng giám đốc Điện lực Hà Nội Nguyễn Anh Tuấn cho biết: Vân Nam giàu thuỷ điện, bán điện sang Lào Cai từ năm 2004. Hiện điện về qua hai đường dây 220 kV tới Hà Giang, Lào Cai trong mùa khô, mỗi năm 2 tới 3 tỷ kWh. Quý I/2026, Việt Nam nhập khẩu 2,92 tỷ kWh điện, chủ yếu từ Trung Quốc và Lào, gấp hơn hai lần cùng kỳ năm trước. Mỗi kWh nhập qua biên giới là thêm một phần chắc chắn cho an ninh năng lượng, nhất là những tháng mùa khô. Bộ Công Thương đã đề xuất nhập khoảng 3.700 MW điện từ Trung Quốc vào năm 2030, đấu vào trạm 500 kV Lào Cai.

Tách cà phê Hải Cảnh

Diễn đàn sáng mai mở đầu bằng phiên giao thương trực tiếp giữa doanh nghiệp hai nước ngay tại khu trưng bày sản phẩm tiêu biểu. Vân Nam là tỉnh sản xuất cà phê lớn nhất Trung Quốc, trồng cà phê hơn trăm năm. Thành phố Phổ Nhĩ, vốn nổi danh vì trà, nay được gọi là "thủ đô cà phê Trung Quốc", sản lượng chiếm hơn bốn phần mười cả tỉnh. Theo Trung Quốc Kinh tế võng, lượng cà phê nhân Trung Quốc nhập khẩu 5 năm gần đây tăng khoảng 20% mỗi năm. Người trồng cà phê nước ta lại đang cần thêm thị trường: mười tháng năm 2026, giá cà phê xuất khẩu bình quân giảm 20% so với cùng kỳ, đúng vụ thu hoạch mới. Mỗi hợp đồng ký được ở Hải Cảnh là thêm một lối ra cho hạt cà phê Tây Nguyên.

Rời phố Hoa Sơn Nam chiều 18/11, tôi và anh Phú, anh Tuấn nhâm nhi ly cà phê trên quán Nam Lai Thịnh mà ngỡ như còn hơi ấm Bác Hồ, người thợ bánh vĩ đại năm xưa như vẫn ở nơi đây. Tôi nghĩ tới hai nơi uống cà phê cách nhau 86 năm. Một quán nhỏ phố Kim Bích, nơi Bác phải lẫn vào đám khách để giữ mình, giữ con đường cách mạng. Một khu trưng bày ở Hải Cảnh, nơi doanh nghiệp hai nước ngồi công khai bên nhau, bàn giá cả, chuỗi cung ứng, đường ray, đường điện, có người đứng đầu Đảng, Nhà nước ta tới dự.

Năm 1940, ly cà phê là cái cớ để người cách mạng gặp nhau trong bí mật. Năm 2026, tách cà phê là cái cớ để người làm ăn gặp nhau giữa ban ngày. Con đường Côn Minh - Việt Nam mà Bác Hồ, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng nối bằng những chuyến tàu chợ, những gian gác nhỏ, những quán cà phê của Việt kiều, nay người Công Thương đang đi tiếp bằng đường ray khổ tiêu chuẩn, đường dây 500 kV, những gian hàng, những hợp đồng. Đó là con đường của khát vọng Bác gửi lại, được đi tiếp trong một kỷ nguyên mới của dân tộc.

Bút ký của Nguyên Minh