Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam xung quanh vấn đề này.
Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam
C/O: Điều kiện quan trọng để hàng Việt hưởng ưu đãi thuế quan
- Thưa bà, khi một FTA có hiệu lực, hàng hóa xuất khẩu có thể được hưởng mức thuế nhập khẩu ưu đãi thấp hơn, thậm chí 0%. Tuy nhiên, để được hưởng ưu đãi này, doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ và cung cấp chứng từ C/O phù hợp. Đối với ngành hồ tiêu và gia vị, bà đánh giá gì về tỷ lệ sử dụng C/O để hưởng ưu đãi thuế quan trong các FTA của doanh nghiệp?
Bà Hoàng Thị Liên: Việc hưởng ưu đãi thuế quan theo FTA phải gắn với điều kiện chứng minh xuất xứ hàng hóa. Chẳng hạn, trước đây một mặt hàng xuất khẩu sang thị trường đối tác đang chịu mức thuế 5%. Khi một hiệp định thương mại tự do (FTA) có hiệu lực, mặt hàng đó có thể được hưởng mức thuế ưu đãi thấp hơn, thậm chí 0%. Tuy nhiên, để được áp dụng mức thuế ưu đãi này, doanh nghiệp bắt buộc phải cung cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) theo quy định của hiệp định.
Ví dụ, khi Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Việt Nam – UAE (CEPA) được ký kết và có hiệu lực, Bộ Công Thương sẽ ban hành mẫu C/O tương ứng, chẳng hạn C/O mẫu CEPA. Khi đó, nhà xuất khẩu có trách nhiệm cung cấp chứng từ xuất xứ cho nhà nhập khẩu. Nhà nhập khẩu sử dụng chứng từ này để xuất trình với cơ quan hải quan nước nhập khẩu, làm căn cứ đề nghị áp dụng mức thuế ưu đãi theo hiệp định. Nếu không xuất trình được chứng từ chứng minh xuất xứ phù hợp, hàng hóa sẽ không đủ điều kiện hưởng thuế ưu đãi từ CEPA mà có thể áp dụng mức thuế thông thường.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không bắt buộc phải sử dụng C/O ưu đãi nếu không có nhu cầu hưởng ưu đãi thuế quan theo hiệp định. Thay vào đó, doanh nghiệp vẫn có thể xuất khẩu hàng hóa và để nhà nhập khẩu áp dụng mức thuế tối huệ quốc (MFN) như thông thường. Đây là mức thuế áp dụng trên cơ sở nguyên tắc tối huệ quốc, không phải ưu đãi riêng dành cho một đối tác theo thỏa thuận FTA. Tuy nhiên về lâu dài, áp dụng C/O để được hưởng ưu đãi thuế quan là điều doanh nghiệp nên nỗ lực để có được nhằm tạo lợi thế cạnh tranh so với các quốc gia khác trong bối cảnh ngày càng nhiều đối thủ cạnh tranh của Việt Nam cũng đã và đang trong quá trình đàm phán để có được các FTA với các thị trường chính của chúng ta.
Hồ tiêu là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực trong nhóm nông sản. Ảnh: Vũ Lê
Tận dụng C/O để tăng lợi thế cạnh tranh
- Thưa bà, trong thực tế, ưu đãi thuế quan không phải lúc nào cũng là yếu tố quyết định lựa chọn thị trường hay đơn hàng của doanh nghiệp. Theo bà, doanh nghiệp cần khai thác C/O và các ưu đãi FTA như thế nào để nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị phần một cách bền vững?
Bà Hoàng Thị Liên: Thực tế, theo quan sát của chúng tôi, không phải doanh nghiệp nào cũng có nhu cầu làm C/O để hưởng ưu đãi thuế quan từ FTA. Bởi việc có sử dụng chứng từ xuất xứ hay không còn phụ thuộc khá nhiều vào quyết định của nhà nhập khẩu. Nếu nhà nhập khẩu thấy mức thuế được giảm đủ hấp dẫn, họ sẽ đề nghị doanh nghiệp xuất khẩu cung cấp C/O để làm thủ tục hưởng ưu đãi. Ngược lại, nếu mức thuế tiết kiệm được không đáng kể so với công sức, thời gian và chi phí thực hiện các thủ tục giấy tờ thì họ có thể không lựa chọn phương án này.
Đơn cử, với thị trường UAE, sức hấp dẫn của ưu đãi thuế quan từ FTA trên thực tế chưa hẳn đã đủ lớn để tạo ra sự thay đổi rõ rệt trong hoạt động thương mại ngay lập tức. Chẳng hạn, dù có FTA đầu năm 2026 nhưng năm nay, xuất khẩu vẫn có thể gặp khó khăn và sụt giảm 4,6%. Nguyên nhân không nằm ở chính sách thuế quan mà chủ yếu đến từ những rủi ro địa chính trị và gián đoạn vận tải. Xung đột Trung Đông khiến hành trình vận chuyển kéo dài, nguy cơ hàng hóa gặp sự cố trên biển gia tăng, trong khi việc tìm kiếm bảo hiểm rủi ro chiến tranh cũng rất khó khăn. Doanh nghiệp phải đối mặt với nguy cơ tổn thất hàng hóa, thậm chí mất trắng nếu xảy ra sự cố mà không có bảo hiểm phù hợp. Đây mới là những yếu tố tác động trực tiếp đến quyết định xuất khẩu của doanh nghiệp.
Trên bình diện chung, đối với một số mặt hàng nông sản của Việt Nam, các đối tác có nhu cầu nhập khẩu lớn nên thuế suất vốn đã ở mức thấp, do đó dư địa tạo thêm lợi thế cạnh tranh từ ưu đãi từ các FTA có thể không quá lớn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, xét về dài hạn, FTA vẫn có ý nghĩa quan trọng khi tạo dựng môi trường kinh tế và thương mại ổn định hơn, đồng thời giúp hàng hóa Việt Nam có được điều kiện tiếp cận thị trường thuận lợi hơn so với các đối thủ chưa có những ưu đãi tương tự.
Bên cạnh đó, cạnh tranh trên thị trường vốn rất khốc liệt, đặc biệt với các mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam là nông sản, trong đó có hồ tiêu, gia vị. Việt Nam không phải quốc gia duy nhất có lợi thế từ các hiệp định thương mại. Những đối thủ như Thái Lan, Philippines, Indonesia cũng đã hiện diện và có khả năng cạnh tranh tại các thị trường lớn của Việt Nam.
Đơn cử, tại UAE, Ấn Độ có lợi thế đáng kể nhờ cộng đồng người Ấn Độ và Nam Á đông đảo tại UAE. Nhiều người đã sinh sống, làm việc và kinh doanh tại đây trong thời gian dài, tạo nên mạng lưới kết nối thương mại, phân phối và tiêu thụ hàng hóa tương đối sâu rộng. Bên cạnh đó, khoảng cách địa lý gần hơn, tần suất các chuyến bay kết nối giữa Ấn Độ và UAE lớn cũng tạo thuận lợi cho giao thương. Đây là những lợi thế mà doanh nghiệp Việt Nam cần tính đến khi tìm cách mở rộng thị phần tại UAE. Mà C/O trong FTA là một trong những yếu tố quan trọng để nâng sức cạnh tranh mà doanh nghiệp cần quan tâm trong lâu dài, đặc biệt khi tình hình xung đột được kiểm soát.
Cần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Ảnh: Cấn Dũng
Từ cam kết thương mại đến chỗ đứng cho hàng Việt
- Sau khi FTA được ký kết, làm thế nào để chuyển hóa những cam kết trên bàn đàm phán thành cơ hội kinh doanh thực chất cho doanh nghiệp? Từ thực tiễn hoạt động xuất khẩu, bà có đề xuất gì về vai trò đồng hành của Bộ Công Thương trong giai đoạn hậu FTA, thưa bà?
Bà Hoàng Thị Liên: Theo tôi, bên cạnh việc đàm phán và ký kết các FTA, Bộ Công Thương cần đặc biệt quan tâm đến câu chuyện hậu FTA, tức là phải có những chương trình hỗ trợ thực chất để giúp doanh nghiệp khai thác được lợi ích từ các hiệp định. Không chỉ dừng lại ở việc phổ biến cam kết hay hướng dẫn doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan, cần có những chương trình cụ thể nhằm hỗ trợ xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm và đưa hàng hóa Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường đối tác.
Chẳng hạn, với mỗi FTA, có thể nghiên cứu bố trí một nguồn kinh phí nhất định để triển khai chương trình phát triển thương hiệu cho một hoặc hai ngành hàng, hoặc một số sản phẩm có tiềm năng. Mục tiêu là sau khi có FTA, cùng với sự đầu tư và đóng góp của doanh nghiệp, hàng hóa Việt Nam không chỉ xuất khẩu được mà còn xây dựng được thương hiệu và chỗ đứng thực sự tại thị trường đó. Bộ Công Thương nên nghiên cứu triển khai theo hướng này.
Tất nhiên, doanh nghiệp vẫn phải tự chủ động, nỗ lực tìm kiếm khách hàng và duy trì hoạt động xuất khẩu. Nhưng Nhà nước cần có vai trò đồng hành, tạo thêm lực đẩy để doanh nghiệp vượt qua những rào cản khi tiếp cận thị trường. Để làm được điều đó, Nhà nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp một phần chi phí kiểm định, chứng nhận chất lượng, tham gia hội chợ và các hoạt động xúc tiến thương mại. Quan trọng hơn, cần có những chương trình kết nối và làm việc trực tiếp với các hệ thống phân phối lớn, tạo điều kiện để hàng Việt Nam có vị trí trên kệ hàng của họ. Mục tiêu là từng bước đưa một hoặc hai nhóm sản phẩm Việt Nam, đặc biệt là sản phẩm chế biến sâu, vào hệ thống phân phối chính thức, qua đó nâng cao giá trị và nhận diện thương hiệu.
Thực tế, trong ngành gia vị, nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện đã tham gia sản xuất theo mô hình nhãn hàng riêng (Private Label). Ví dụ, một doanh nghiệp tại Mỹ sở hữu thương hiệu riêng và đặt hàng doanh nghiệp Việt Nam sản xuất theo yêu cầu. Khi đó, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ cung cấp nguyên liệu thô mà còn đảm nhận toàn bộ công đoạn chế biến, đóng chai, đóng lọ, thiết kế và in nhãn, dán tem, kiểm soát chất lượng sản phẩm trước khi xuất khẩu. Hàng hóa được đưa sang thị trường nhập khẩu trong trạng thái gần như hoàn thiện, nhà nhập khẩu chỉ cần tiếp nhận, đưa vào kho và phân phối đến hệ thống bán lẻ.
Đây cũng là hướng đi mà các chương trình hỗ trợ hậu FTA cần khuyến khích. Thay vì chỉ thúc đẩy xuất khẩu nguyên liệu, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, gia tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến và sản xuất theo nhãn hàng riêng cho các đối tác quốc tế. Qua đó, doanh nghiệp từng bước nâng cao giá trị gia tăng và năng lực tham gia thị trường.
Một vấn đề khác là thông tin về các FTA cần được chắt lọc và diễn giải theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, dễ tra cứu và có thể áp dụng ngay. Chẳng hạn, đối với thuế quan, cần chỉ rõ mức thuế ưu đãi, nhóm hàng được hưởng và vị trí phụ lục liên quan. Với quy tắc xuất xứ, cần hướng dẫn cụ thể tiêu chí xuất xứ áp dụng cho từng mặt hàng, cơ quan cấp C/O và thủ tục thực hiện… Những thông tin này cần được hệ thống hóa thành bộ cẩm nang hoặc tài liệu tra cứu theo từng thị trường, từng ngành hàng, đăng tải trên website Bộ Công Thương, Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương và các website của hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài; đồng thời gửi đến các hiệp hội ngành hàng để phổ biến rộng rãi cho hội viên. Thông tin phải được chuẩn hóa, lưu trữ và cung cấp thường xuyên để doanh nghiệp có thể chủ động tìm kiếm, tra cứu khi cần thiết.
- Xin cảm ơn bà!
Năm 2026, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành gia vị đạt khoảng 2,2 tỷ USD với 470.000 tấn. Gia vị Việt Nam hiện có mặt ở hầu khắp các thị trường lớn trên thế giới như Mỹ, EU, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ…