Vi phạm thuốc lá lậu vẫn phức tạp: Cần tăng mức xử phạt

 79.459 vụ vi phạm bị phát hiện, bắt giữ

Phát biểu tại Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức vào sáng 22/4, ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết: Từ năm 2014 đến năm 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Mặc dù số vụ vi phạm bị phát hiện và bắt giữ là rất lớn, song theo ông Đặng Văn Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại do sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn. Đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.

Trình bày tham luận tại tọa đàm, TS. Nguyễn Quốc Việt - chuyên gia Chính sách công, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết: Khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu được thực hiện bởi Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa cho thấy: Hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết từ người dân.

“Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế” - ông Nguyễn Quốc Việt thông tin.

Cụ thể, tại TP. Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ biết quy định xử phạt, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Điều đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.

Kết quả khảo sát cũng chỉ ra rằng, yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định. Tại 3 trong 4 địa phương tiến hành khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận. Ở Khánh Hòa, động cơ đến từ cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại Đà Nẵng và Cần Thơ ở mức xấp xỉ 50%; tại An Giang cũng ở mức đáng kể khoảng 38%.

Theo Đại tá Nguyễn Thanh Bình - Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân: Thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quân lý nhà nước.

Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết: Thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh.

Hoàn thiện pháp lý, tăng mức xử phạt 

Bà Phan Minh Thủy - Trưởng phòng Pháp chế (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI), cho biết: Tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

“Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu có mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng. Trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật” - bà Phan Minh Thủy thông tin và cho rằng, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Cùng quan điểm, bà Lê Thị Duyên Hải cho rằng: “Mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe”.

Từ phân tích trên, bà Phan Minh Thủy đề xuất, sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm.

Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh: Tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

Liên quan đến vấn đề hoàn thiện pháp lý, ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết: Hiện Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026.

Trong đó, một trong những nội dung quan trọng tại chỉ thị là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Theo Đại tá Nguyễn Thanh Bình - Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân: Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” được tổ chức với mong muốn tạo diễn đàn trao đổi thẳng thắn, đa chiều giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, chuyên gia và doanh nghiệp, qua đó góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống thuốc lá lậu trong thời gian tới.