“Bão” từ Trung Đông đổ xuống Đông Nam Á
Trong khi Philippines tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, Thái Lan chứng kiến người dân xếp hàng dài xuyên đêm tại các trạm xăng và Myanmar gánh chịu mức tăng giá nhiên liệu hơn 55%, Việt Nam đang trở thành một trong số ít điểm sáng hiếm hoi của Đông Nam Á trong cuộc khủng hoảng năng lượng được coi là tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ.
Giá xăng tại Philippines đã tăng gấp đôi (Ảnh: THX/TTXVN)
Căng thẳng địa chính trị leo thang tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã kích hoạt một cơn địa chấn trên thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu thô vượt ngưỡng 100 USD/thùng, trong khi giá dầu diesel toàn cầu bắn lên mức khoảng 238 USD/thùng vào cuối tháng 3, gấp hơn 2,5 lần so với mức nền 92-95 USD/thùng trước khi xung đột nổ ra.
Những làn sóng chấn động đó đập thẳng vào các nền kinh tế nhập khẩu dầu ở Đông Nam Á với sức tàn phá không đồng đều, tùy thuộc vào một yếu tố quyết định: chính sách bình ổn giá của từng chính phủ có đủ mạnh và đủ linh hoạt để hấp thụ cú sốc hay không.
Theo thống kê được seasia.stats công bố ngày 29/3/2026, kể từ khi xung đột bùng phát, Philippines dẫn đầu khu vực về mức tăng giá nhiên liệu với xăng tăng tới 54,2% và diesel tăng tới 81,6%. Myanmar ghi nhận mức tăng 55,4% với xăng và 76,9% với diesel. Campuchia chịu cảnh tương tự với lần lượt 52,8% và 78,7%.
Philippines là bài học đắt giá nhất trong khu vực. Không giống nhiều nước láng giềng, quốc gia này duy trì hệ thống giá nhiên liệu theo cơ chế thị trường tự do hoàn toàn, không có cơ chế trợ giá rộng rãi. Kết quả là giá xăng dầu tại trạm bơm đã tăng hơn gấp đôi, theo phân tích của ING Think.
Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia. Dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 của Philippines bị ING Think cắt giảm từ 5,2% xuống còn 4,5%, thậm chí rủi ro còn nghiêng về phía bất lợi hơn nữa. Lạm phát được dự báo vượt ngưỡng mục tiêu, tạo sức ép lên Ngân hàng Trung ương trong khi đồng peso đối mặt nguy cơ mất giá. Theo Manila Bulletin, giá xăng dầu cao có thể đẩy lạm phát tăng thêm 0,8 điểm phần trăm trong các tháng tới, gánh nặng đổ xuống trực tiếp lên các hộ dân nghèo nhất.
Thái Lan đã cố gắng duy trì cơ chế bình ổn thông qua Quỹ Nhiên liệu (Oil Fuel Fund), nhưng thất bại vì quỹ này nhanh chóng kiệt sức trước áp lực quá lớn. Theo Straits Times, ngày 26/3/2026, Thái Lan ghi nhận đợt tăng giá nhiên liệu mạnh nhất trong nhiều thập kỷ: xăng tăng 14-22%, diesel tăng 18% chỉ trong một đêm, tạo ra làn sóng người đổ xô đi đổ xăng trước khi giá mới có hiệu lực.
Sang đầu tháng 4, tình hình chưa hề dịu bớt. Ngày 3/4, theo Nation Thailand, diesel tiếp tục tăng thêm 3,50 baht/lít, đẩy giá lên 47,74 baht/lít. Chính phủ Thái Lan buộc phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như yêu cầu công chức làm việc từ xa, hạn chế đi lại và cấm xuất khẩu xăng dầu.
Malaysia đang ở vị thế khó xử hơn cả: chính phủ vừa muốn cải cách trợ giá nhiên liệu để lành mạnh tài chính, vừa phải đối mặt với cơn bão giá toàn cầu. Từ ngày 1/4/2026, theo The Star, Malaysia cắt hạn mức xăng RON95 trợ giá xuống còn 200 lít/tháng/người, từ mức 300 lít trước đây. Người nước ngoài sinh sống tại Malaysia phải trả giá thị trường hoàn toàn. Giá diesel tại bán đảo Malaysia tăng 80 cent lên 5,52 RM/lít. Nước này ước tính tiết kiệm được khoảng 5 tỷ RM mỗi năm, nhưng đổi lại là gánh nặng thêm 5–8 tỷ RM đổ lên vai người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Indonesia chọn một con đường khác hoàn toàn: không tăng giá, hấp thụ toàn bộ cú sốc vào ngân sách nhà nước. Ngày 31/3, theo Seasia, Chính phủ Indonesia khẳng định Pertamina sẽ không điều chỉnh giá bất kỳ mặt hàng xăng dầu nào. Bộ trưởng Tài chính Purbaya Yudhi Sadewa tuyên bố theo Jakarta Post: “Áp lực sẽ được hấp thụ vào ngân sách nhà nước. Nếu để giá tăng như các nước khác, người dân có thể hoảng loạn”.
Cách tiếp cận này bảo vệ được người tiêu dùng trong ngắn hạn, nhưng ngân sách nhà nước được xây dựng trên giả định giá dầu 70 USD/thùng - khi thực tế đã vượt 100 USD, chi phí trợ giá đang ngầm bùng nổ và có thể gây hậu quả tài khóa nghiêm trọng về sau.
Việt Nam - Kiên trì và linh hoạt giữa tâm bão
Trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động mạnh, Việt Nam đã triển khai một chiến lược bình ổn đa tầng, linh hoạt, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng, Chính phủ, sự nỗ lực của Bộ Công Thương và các bộ ngành trong bảo đảm an ninh năng lượng. Ngay từ sớm, khi xung đột chưa diễn ra, ngày 3/9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 70-NQ/TW, xác định “bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là nền tảng, năng lượng phải đi trước một bước”. Khi khủng hoảng năng lượng gia tăng trong quý I/2026, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Kết luận 14-KL/TW (20/3/2026), nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm nguồn cung xăng dầu trong mọi tình huống, không để gián đoạn chuỗi cung ứng.
Việt Nam nỗ lực đảm bảo nguồn cung dầu thô từ 2 nhà máy lọc dầu trong nước (Ảnh nhà máy Lọc hóa dầu Bình Sơn - Ảnh: Nam Nguyễn)
Trên cơ sở đó, Chính phủ và Thủ tướng Phạm Minh Chính đã triển khai hàng loạt giải pháp điều hành quyết liệt. Nghị quyết 36/NQ-CP ngày 6/3/2026 cho phép Petrovietnam chủ động hơn trong mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô, đồng thời thiết lập cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt. Tiếp đó, Nghị quyết 55/NQ-CP ngày 19/3/2026 đã hoàn thiện cơ chế điều hành giá xăng dầu theo biến động thị trường.
Chính phủ cũng ban hành Công điện 22/CĐ-TTg ngày 11/3/2026 nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt không để đứt gãy nguồn cung trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Đặc biệt, Quyết định 385/QĐ-TTg ngày 4/3/2026 thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, tạo cơ chế phối hợp liên ngành trong ứng phó khủng hoảng. Cùng với đó, Chính phủ chỉ đạo xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất.
Bám sát chỉ đạo của Trung ương và Chính phủ, Bộ Công Thương đã khẩn trương cụ thể hóa bằng các công cụ điều hành thực tiễn. Nổi bật là vai trò chỉ đạo trực tiếp, quyết liệt của Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng. Bộ đã ban hành Chỉ thị 06/CT-BCT yêu cầu bảo đảm nguồn cung, không để gián đoạn hệ thống phân phối; Chỉ thị 03/CT-BCT yêu cầu lực lượng Quản lý thị trường trực 24/7; đồng thời phát đi Công điện 15/CĐ-BCT yêu cầu các doanh nghiệp đầu mối thực hiện nghiêm hạn mức nhập khẩu, không để thiếu hụt cục bộ.
Song song với đó, Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đã trực tiếp làm việc với các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Bình Sơn, Petrovietnam và các doanh nghiệp đầu mối để xây dựng kịch bản ứng phó, điều tiết nguồn cung, đa dạng hóa nhập khẩu và duy trì vận hành ở công suất cao nhưng an toàn. Các giải pháp kiểm tra, giám sát thị trường cũng được tăng cường nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng.
Giá xăng dầu được "hạ nhiệt" bằng hàng loạt giải pháp
Nhằm “hạ nhiệt” giá xăng dầu, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được liên bộ Công Thương – Tài chính kích hoạt tới 9 lần chỉ trong vòng một tháng, với tổng số tiền chi ra ước tính 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD) theo Quyết định số 483 của Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ngày 27/3.
Song song với Quỹ bình ổn, Chính phủ triển khai nhiều công cụ tài khóa đồng thời như giảm thuế nhập khẩu về 0% đối với một số mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026. Thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ nửa đêm 26/3 đến 15/4. Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng cắt giảm từ 8-10% xuống 0%. Doanh nghiệp được miễn khai thuế giá trị gia tăng trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu vào.
Ước tính tổng số thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng/tháng (khoảng 295 triệu USD), một cái giá mà Chính phủ đánh giá là “cần thiết để bình ổn giá cả và giảm áp lực chi phí”.
Về cơ chế điều hành, bước đột phá quan trọng là từ ngày 6/3, liên Bộ Công Thương - Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở tăng trên 7%, không cần chờ hết chu kỳ 7 ngày. Đến ngày 19/3, theo Nghị quyết 55, cơ chế này còn linh hoạt hơn: cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu biến động vượt 15%. Điều này giúp tránh hiện tượng tích lũy sốc giá như đã xảy ra ở Thái Lan.
Kết quả, đến ngày 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong vài ngày sau khi các biện pháp thuế được áp dụng.
Nếu không có Quỹ Bình ổn, giá xăng E5 RON92 đã có thể lên tới 30.180 đồng/lít, xăng RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít, cao hơn giá thực tế tới 3.000-5.000 đồng/lít/kg.
So với khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm trung bình-thấp theo thống kê của seasia.stats. Trong khi, Philippines, Myanmar và Campuchia chứng kiến mức tăng 50-80%, Việt Nam chỉ ghi nhận mức tăng đáng kể nhưng được kiểm soát và đang trên đà giảm trở lại.
Bài học từ cuộc khủng hoảng
Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 phơi bày rõ ràng sự phân hóa sâu sắc giữa các nước trong khu vực theo năng lực và ý chí can thiệp chính sách. Philippines hoàn toàn lệ thuộc vào thị trường, chịu thiệt hại nặng nề nhất. Thái Lan có quỹ bình ổn nhưng không đủ để sử dụng. Malaysia đang cải cách trợ giá đúng lúc khủng hoảng ập đến và rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Indonesia duy trì trợ giá toàn diện và bảo vệ được người dân trước mắt, nhưng đang tích lũy rủi ro tài khóa khổng lồ.
Việt Nam, với sự kết hợp linh hoạt giữa Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí và cơ chế điều hành năng động, đang thể hiện một mô hình cân bằng tương đối giữa bảo vệ người tiêu dùng, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tránh gánh nặng ngân sách dài hạn. Cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng là điểm khác biệt quan trọng, thể hiện tính kỷ luật tài khóa trong bối cảnh khẩn cấp.
Các chuyên gia nhận định kết quả tích cực này phản ánh “sự linh hoạt trong điều hành và các phản ứng chính sách nhanh chóng”.
PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, Bộ Công Thương đã chủ động, kịp thời triển khai các giải pháp bảo đảm nguồn cung. Khi giá dầu thế giới tăng đột biến do xung đột Trung Đông, việc linh hoạt điều chỉnh giá, sử dụng Quỹ bình ổn và yêu cầu doanh nghiệp duy trì nguồn hàng đã góp phần hạn chế tác động lan tỏa. Bộ cũng chủ động xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm hệ thống phân phối thông suốt. PGS.TS Ngô Trí Long nhấn mạnh, ổn định thị trường xăng dầu là yếu tố then chốt để kiểm soát chi phí, củng cố an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.
TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại – Bộ Công Thương đánh giá, Bộ Công Thương đã phản ứng nhanh và kịp thời trước biến động từ xung đột Trung Đông. Chỉ trong vài ngày, Bộ đã kích hoạt cơ chế theo dõi, dự báo, bám sát thị trường để xây dựng phương án điều hành. Các giải pháp được triển khai đồng bộ như điều chỉnh nhập khẩu, tìm nguồn thay thế, điều tiết cung và tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng. Sự chủ động, linh hoạt này đã giúp ổn định thị trường, bảo đảm nguồn cung và củng cố an ninh năng lượng quốc gia.
“Thời gian tới, cần tiếp tục theo dõi sát biến động quốc tế, nâng cao năng lực dự trữ quốc gia để chủ động hơn trong vấn đề nguồn cung xăng dầu” - TS Lê Quốc Phương nói.
TS Nguyễn Quốc Việt - chuyên gia Chính sách công - Trường Đại học kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá cao các động thái điều hành của Chính phủ và liên Bộ Công Thương - Tài chính trong thời gian qua đối với thị trường xăng dầu. Việc chủ động ứng phó trước biến động của thị trường thế giới không chỉ góp phần ổn định giá các mặt hàng thiết yếu, mà còn củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào thị trường trong nước. Qua đó, tạo nền tảng quan trọng cho an ninh năng lượng, phục vụ mục tiêu tăng trưởng bền vững của Việt Nam trong năm 2026 và các giai đoạn tiếp theo.
Cuộc khủng hoảng chưa kết thúc. Eo biển Hormuz vẫn bất ổn. Giá dầu toàn cầu vẫn biến động. Nhưng trong ít nhất tháng đầu tiên của cơn bão năng lượng lớn nhất khu vực trong thập kỷ này, Việt Nam đã cho thấy có công cụ chính sách đủ mạnh, hành động đủ nhanh và có sự phối hợp liên bộ chặt chẽ hoàn toàn có thể bảo vệ được phòng tuyến giá năng lượng cho người dân và nền kinh tế.