Tại làng cổ Đường Lâm, hoạ sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã tạo nên 2.026 tác phẩm về ngựa. Bộ sưu tập mang tên "Gióng" đã nhẹ nhàng đưa hình ảnh ngựa bước ra khỏi huyền thoại, hoà vào đời sống tinh thần bền bỉ và khát vọng vươn lên.
Nghệ thuật đặc sắc sau hình tượng con ngựa
Tôi gặp họa sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Tấn Phát vào một buổi chiều cận tết Bính Ngọ, khi làng cổ Đường Lâm bắt đầu khoác lên mình lớp áo rất riêng của những ngày cuối năm. Ánh nắng xiên nhẹ qua những bức tường đá ong sẫm màu, gió mang theo mùi tre khô, mùi gỗ cũ và thoảng đâu đó là mùi sơn mài còn đang “thở”. Trong không gian ấy, hình tượng con ngựa xuất hiện dày đặc, không ồn ào, không phô trương, mà lặng lẽ, bền bỉ, như một mạch chảy văn hóa đã được đánh thức đúng thời khắc xuân về.
Họa sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Tấn Phát chăm chút từng tác phẩm trong bộ sưu tập “Gióng”. Ảnh: P.C
Năm Bính Ngọ 2026, ngựa trở lại trong đời sống tinh thần người Việt như một biểu tượng quen thuộc của sự dịch chuyển, khởi đầu và bứt phá. Nhưng tại Đường Lâm, con ngựa trong bộ sưu tập sơn mài “Gióng” của họa sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Tấn Phát không dừng ở vai trò linh vật theo mùa. Nó mang dáng dấp của huyền thoại, của ký ức cộng đồng, của một tinh thần đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ và nay được kể lại bằng ngôn ngữ mỹ thuật đương đại.
Bộ sưu tập “Gióng” chính thức được công bố hướng tới năm ngựa Bính Ngọ, trưng bày từ ngày 24/12/2025 đến 24/2/2026, quy tụ 2.026 tác phẩm sơn mài độc bản - con số mang tính biểu tượng, gắn trực tiếp với năm âm lịch. Đây không phải là một lựa chọn ngẫu nhiên, mà là cách người nghệ sĩ gửi gắm thời gian vào tác phẩm, để mỗi hình ngựa trở thành một dấu mốc của mùa xuân đang mở ra.
Ngựa trong “Gióng” không đơn thuần chỉ là loài ngựa. Đó là Thánh Gióng - hình tượng bất tử của văn hoá Việt, gắn với sức mạnh quật cường, tinh thần đứng dậy và khát vọng vươn lên của cả cộng đồng. Hình ảnh ngựa sắt trong huyền thoại được chuyển hoá thành những dáng ngựa sơn mài đa hình, khi căng tràn năng lượng, khi trầm tĩnh, khi như đang chuyển mình trong khoảnh khắc giao mùa. Có tác phẩm nhấn mạnh vào dáng đứng vững chãi, có tác phẩm gợi cảm giác phi nước đại, có tác phẩm lại chỉ phác một đường cong, đủ để gợi chuyển động.
Điều đáng chú ý là bộ sưu tập không lặp lại một mô-típ duy nhất. 2.026 tác phẩm là 2.026 câu chuyện khác nhau về con ngựa, về hành trình đi lên, về mối liên kết giữa con người và sức mạnh tinh thần mà con ngựa đại diện. Ngựa trong “Gióng” không đơn độc, mà luôn gắn với cộng đồng, với không gian văn hoá Việt, với những lớp trầm tích lịch sử được gợi mở qua màu sơn, chất liệu và hình khối.
Thời gian và sức bền của một biểu tượng Việt
Sơn mài là chất liệu chủ đạo của bộ sưu tập và trở thành người kể chuyện đầy nội lực. Những lớp sơn được chồng lên nhau, mài đi, bộc lộ những sắc độ sâu thẳm, tạo nên cảm giác vừa cổ kính, vừa mới mẻ. Trong ánh sáng tự nhiên của làng cổ, bề mặt sơn mài phản chiếu không gian xung quanh, khiến mỗi hình ngựa như đang hòa vào cảnh vật, vào nhịp sống mùa xuân đang đến rất gần.
Chất liệu gỗ, tre và đá ong được lựa chọn không chỉ vì tính bản địa, mà vì khả năng mang theo ký ức. Đá ong cũng là vật liệu đặc trưng của Đường Lâm, xuất hiện trong các tác phẩm như một lớp nền trầm mặc, gợi liên tưởng đến sự bền bỉ, chịu đựng và trường tồn. Tre và gỗ, những vật liệu gắn bó với đời sống làng quê Việt, mang lại cảm giác ấm áp, gần gũi, khiến hình tượng ngựa không trở nên xa cách, mà hiện diện rất đời.
Tác phẩm "Gióng" chuyển hoá hình tượng Thánh Gióng thành ngựa sơn mài, gợi tinh thần bền bỉ và khát vọng vươn lên. Ảnh: P.C
Một điểm khác biệt của “Gióng” là cách bộ sưu tập vượt ra khỏi không gian trưng bày thuần túy. Ngựa không chỉ hiện diện trên các tác phẩm nghệ thuật để ngắm nhìn, mà còn bước vào đời sống thông qua các sản phẩm ứng dụng: bàn, ghế, tủ, lọ hoa, vật dụng nội thất nghệ thuật. Ở đó, hình tượng ngựa sơn mài trở thành một phần của không gian sống, đồng hành cùng sinh hoạt thường nhật, mang tinh thần xuân và năng lượng Bính Ngọ len lỏi vào từng góc nhà.
Cách tiếp cận này khiến “Gióng” không chỉ là một dự án mỹ thuật, mà là một đề xuất văn hoá rõ ràng cho năm Ngựa. Biểu tượng Thánh Gióng được đưa từ huyền thoại vào đời sống, từ di sản sang kinh tế sáng tạo, từ không gian làng cổ mở rộng ra đô thị và xa hơn nữa là không gian quốc tế. Ngựa, trong cách kể này, không chỉ là biểu trưng truyền thống, mà trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa nghệ thuật và đời sống.
Điều khiến bộ sưu tập mang đậm sắc xuân không nằm ở màu sắc rực rỡ, mà ở nhịp điệu. Nhịp điệu của lao động thủ công kéo dài suốt nhiều năm, nhịp điệu của từng công đoạn sơn mài cần thời gian để “chín” và nhịp điệu của một mùa Xuân đang dần mở ra, chậm rãi nhưng đầy sinh khí. Mỗi tác phẩm cần khoảng 30 ngày để hoàn thiện,và chính sự kiên nhẫn ấy tạo nên chiều sâu cho hình tượng ngựa.
Bộ sưu tập “Gióng” được khởi nguồn từ năm 2016, trải qua gần một thập kỷ âm thầm sáng tác và tích luỹ. Đến nay, hơn 1.900 tác phẩm đã hoàn thiện, dự kiến trước Tết Nguyên đán sẽ hoàn chỉnh toàn bộ để trưng bày tại trung tâm làng cổ Đường Lâm và công diễn tại nhiều địa điểm trên cả nước. Việc mở không gian sáng tác cho du khách tham quan, trải nghiệm cũng khiến bộ sưu tập trở thành một điểm chạm văn hoá đặc biệt trong dịp Tết.
Trong không khí xuân Bính Ngọ rộn ràng, khi con người thường hướng về những khởi đầu mới, “Gióng” mang đến một cách nhắc nhớ nhẹ nhàng mà sâu sắc. Con ngựa trong bộ sưu tập không thúc giục, không hô hào, mà âm thầm gợi mở tinh thần vươn lên, bền bỉ và gắn kết. Đó là tinh thần của Thánh Gióng, nhưng cũng là tinh thần rất Việt, phù hợp để gửi gắm vào thời khắc chuyển giao năm cũ và năm mới.