Hình thành chuỗi liên kết mới giữa nông - công nghiệp
Tại tọa đàm "Xăng E10: Bài toán khoa học và an ninh năng lượng quốc gia" do Báo Công Thương tổ chức ngày 2/7, chia sẻ về những ý nghĩa trong việc triển khai xăng E10, ở tầm vĩ mô, PGS.TS Trần Đình Thiên, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn kinh tế - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho biết, ý nghĩa lớn nhất của việc phát triển xăng sinh học E10 không chỉ nằm ở câu chuyện năng lượng mà còn ở việc hình thành một chuỗi liên kết kinh tế hoàn toàn mới giữa nông nghiệp, công nghiệp chế biến và thị trường năng lượng trong nước.
Phân tích cụ thể, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, trước khi xăng E10 được đưa vào vận hành chính thức, xăng và sắn gần như tồn tại như hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Sắn vẫn chỉ là một loại cây trồng nông nghiệp, được tiêu thụ ở đâu thì phụ thuộc vào thị trường, còn xăng là một câu chuyện riêng của ngành năng lượng. Hai lĩnh vực gần như không có sự kết nối về lợi ích.
Tuy nhiên, khi xăng E10 trở thành một sản phẩm được phân phối trên thị trường Việt Nam, mối quan hệ đó đã thay đổi. "Điều quan trọng nhất là xăng bây giờ gắn với sắn của Việt Nam. Đây không còn là câu chuyện xăng là xăng, sắn là sắn như trước nữa. Chính sự kết nối này đã mở ra một cơ hội hoàn toàn mới cho nền kinh tế", PGS.TS Trần Đình Thiên nhận định.
PGS.TS Trần Đình Thiên, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn kinh tế - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam.
Cũng theo chuyên gia, sự thay đổi này đồng nghĩa với việc hình thành một chuỗi lợi ích mới, trong đó thị trường nhiên liệu sinh học tạo thêm đầu ra ổn định cho nguyên liệu trong nước. Giá trị gia tăng từ chuỗi sản xuất không chỉ thuộc về doanh nghiệp chế biến mà còn quay trở lại với người nông dân thông qua một thị trường ổn định hơn, giá trị sản phẩm được nâng lên và triển vọng phát triển dài hạn rõ ràng hơn.
Như vậy, chính thị trường Việt Nam đang tạo ra cơ hội để nguồn nguyên liệu trong nước được định vị lại. Nếu trước đây sắn chủ yếu được xem là cây trồng của những vùng đất khó, đất cằn, đầu ra phụ thuộc vào biến động của thị trường thì nay cách tiếp cận đã hoàn toàn khác.
"Đây là cơ hội để hình thành một chuỗi giá trị mà người nông dân Việt Nam được hưởng lợi nhiều hơn. Không chỉ nền kinh tế, doanh nghiệp mà cả người trồng sắn cũng có cơ hội có đầu ra ổn định hơn, giá trị gia tăng cao hơn và triển vọng phát triển bền vững hơn", PGS.TS Trần Đình Thiên phân tích.
Đặc biệt, mở rộng hơn vấn đề, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, điểm thay đổi quan trọng tiếp theo là cách tiếp cận phát triển chuỗi giá trị, chuỗi sản xuất. Nếu trước đây, sản xuất sắn chủ yếu xuất phát từ phía người nông dân, sản xuất được bao nhiêu tiêu thụ bấy nhiêu, thì nay chuỗi giá trị được hình thành từ nhu cầu của thị trường. Chính các nhà máy chế biến, các doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu sẽ tạo ra nhu cầu, từ đó hình thành các hợp đồng sản xuất, liên kết vùng nguyên liệu và xây dựng chuỗi cung ứng ổn định.
Theo chuyên gia, khi doanh nghiệp trở thành trung tâm của chuỗi liên kết, mức độ rủi ro, tính bất ổn và sự thiếu chắc chắn trong sản xuất sẽ giảm đáng kể. Người nông dân không còn chỉ sản xuất để giải quyết sinh kế trước mắt mà có thể hướng đến mục tiêu làm giàu thông qua một chuỗi giá trị được tổ chức bài bản.
"Câu chuyện bây giờ không còn là trồng được bao nhiêu hay bấy nhiêu. Đó là câu chuyện phát triển một chuỗi kinh tế, trong đó thị trường dẫn dắt sản xuất và doanh nghiệp đóng vai trò kết nối toàn bộ các khâu của chuỗi giá trị", PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.
Ngoài ra, PGS.TS Trần Đình Thiên cũng nhìn nhận, sự phát triển của nhiên liệu sinh học sẽ tạo động lực để nâng cấp toàn bộ vùng nguyên liệu. Theo chuyên gia, khi đã có thị trường ổn định và nhu cầu dài hạn, vấn đề không còn dừng lại ở việc mở rộng diện tích trồng sắn mà phải chuyển sang nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất thông qua khoa học công nghệ.
"Đây không còn là câu chuyện đất cằn trồng được bao nhiêu thì hay bấy nhiêu. Khi có thị trường và có hợp đồng ổn định, công nghệ sẽ tham gia vào toàn bộ quá trình sản xuất để nâng cao năng suất, nâng cao giá trị của vùng nguyên liệu và giúp cả chuỗi phát triển ở một trình độ cao hơn", PGS.TS Trần Đình Thiên phân tích.
Việc triển khai xăng E10 trên toàn quốc mở ra giai đoạn phát triển mới cho ngành sắn Việt Nam. Ảnh: Hùng Anh
Để chuỗi giá trị này phát triển bền vững, PGS.TS Trần Đình Thiên nêu giải pháp, cần có sự tham gia đồng bộ của tất cả các chủ thể. Trong đó, Nhà nước cần tạo điều kiện để hình thành chuỗi liên kết thông qua các cơ chế hỗ trợ về tín dụng, công nghệ, bảo đảm thị trường và tạo môi trường để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn. Các doanh nghiệp chế biến cũng cần có những cam kết rõ ràng đối với vùng nguyên liệu để tạo niềm tin cho người sản xuất.
“Khi vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân được xác lập rõ trong chuỗi giá trị, Việt Nam sẽ từng bước xây dựng được một hệ sinh thái nhiên liệu sinh học đủ mạnh, bảo đảm nguồn cung nguyên liệu trong nước và nâng cao khả năng chủ động về an ninh năng lượng”, PGS.TS Trần Đình Thiên nhìn nhận và nêu quan điểm, khi nhìn theo cách tiếp cận của cả hệ thống, sẽ thấy đây không chỉ là câu chuyện lợi ích kinh tế mà còn là trách nhiệm của tất cả các chủ thể tham gia. Chuỗi nhiên liệu sinh học phải được hình thành từ tư duy phát triển công nghiệp, từ nhu cầu của thị trường và sự liên kết chặt chẽ giữa các bên. Có như vậy, mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng mới thực sự có nền tảng vững chắc và lâu dài.
Cần thêm chính sách đủ mạnh để nâng cao năng lực tự chủ
Đáng chú ý, theo PGS. TS Trần Đình Thiên, vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 29/2026/NQ-CP về thí điểm một số chính sách trong triển khai lộ trình sử dụng xăng E10. Nghị quyết đã tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sản xuất, kinh doanh và phân phối xăng E10. "Đây là bước đi tích cực, thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp và tạo điều kiện để thị trường xăng E10 hình thành. Nghị quyết đã góp phần tháo gỡ những khó khăn ban đầu, nhất là trong giai đoạn thí điểm và tổ chức thị trường", PGS.TS Trần Đình Thiên đánh giá.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ yêu cầu phát triển lâu dài của ngành nhiên liệu sinh học, những nội dung hiện nay mới chỉ đáp ứng một phần yêu cầu đặt ra. PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, trong bối cảnh đất nước đang hướng tới mô hình tăng trưởng mới, các chính sách dành cho nhiên liệu sinh học cũng cần được nâng lên tầm chiến lược, với tư duy đột phá, toàn diện và nhất quán.
Khi mục tiêu đã được xác định là phát triển xanh, bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế, hệ thống chính sách cũng phải đủ mạnh để mở đường cho mục tiêu đó. Chính vì vậy, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, Nghị quyết số 29 là một khởi đầu tích cực, song để tạo ra bước chuyển thực sự cho thị trường xăng E10 và ngành nhiên liệu sinh học, cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế theo hướng đồng bộ hơn, quyết liệt hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn. Điều đó mới tương xứng với kỳ vọng về một mô hình phát triển mới mà xăng sinh học E10 đang mở ra cho nền kinh tế Việt Nam.
Hiện nay, có 8 thương nhân đầu mối được cấp phép thực hiện pha chế, phối trộn xăng sinh học E10. Sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 29/2026/NQ-CP về thí điểm một số chính sách trong triển khai lộ trình sử dụng xăng E10, nhằm tháo gỡ một số vướng mắc trong hoạt động pha chế, phối trộn, dự kiến ngay trong tháng 7, sẽ có thêm 6 thương nhân đầu mối tham gia lĩnh vực này.
Như vậy, với tổng số khoảng 14 thương nhân đầu mối tham gia pha chế, phối trộn, năng lực cung ứng xăng sinh học E10 sẽ tiếp tục được nâng cao, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường trong nước.