Bài toán về an ninh năng lượng
Nhu cầu năng lượng, đặc biệt là nhu cầu điện tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong giai đoạn mới, nhu cầu điện còn được thúc đẩy bởi xu hướng điện hóa giao thông, sự phát triển của các trung tâm dữ liệu phục vụ kinh tế số, cũng như việc sử dụng ngày càng nhiều các thiết bị làm mát trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan.
Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc bảo đảm nguồn cung điện ổn định, an toàn cho nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực lên hệ thống điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng thời là Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Lạnh và Điều hòa Không khí Việt Nam.
- Ông đánh giá như thế nào về xu hướng sử dụng điện của Việt Nam trong thời gian tới và những áp lực lớn nhất mà hệ thống điện quốc gia sẽ phải đối mặt?
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng: Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và bền vững. Điều này đồng nghĩa nhu cầu điện sẽ tiếp tục gia tăng mạnh không chỉ từ các ngành công nghiệp và dịch vụ truyền thống mà còn từ quá trình điện khí hóa giao thông, sự phát triển nhanh của các trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), IoT, kinh tế số và nhu cầu làm mát ngày càng lớn dưới tác động của biến đổi khí hậu.
Áp lực này đã thể hiện rất rõ ngay trong đầu mùa hè năm 2026 khi công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đã vượt 58.000 MW, mức cao nhất từ trước đến nay, tương đương công suất của gần 60 nhà máy điện quy mô 1.000 MW vận hành đồng thời. Để đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng mạnh, nhiều thời điểm hệ thống phải huy động trên 60% sản lượng điện từ các nguồn nhiệt điện than, khí và dầu. Do nguồn điện tái tạo dù tăng cao nhưng phụ thuộc quá lớn vào thời tiết (giờ cao điểm buổi tối, điện mặt trời không lên lưới). Trong khi đó, giá than nhập khẩu và LNG vẫn biến động ở mức cao, tạo áp lực đáng kể lên chi phí sản xuất điện và vận hành hệ thống, tăng phát thải khí nhà kính.
Vì vậy, thách thức hiện nay không chỉ là bảo đảm đủ sản lượng điện mà còn phải bảo đảm đủ công suất vào các giờ cao điểm và trong những đợt nắng nóng cực đoan. Trong bối cảnh đó, sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả chính là “nguồn năng lượng đầu tiên”. Mỗi kWh điện tiết kiệm được hôm nay không chỉ giúp người dân và doanh nghiệp giảm chi phí tiền điện mà còn góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, tăng cường an ninh năng lượng quốc gia và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội.
- Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 đặt mục tiêu đến năm 2030 tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng so với kịch bản phát triển thông thường; riêng các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm phải tiết kiệm điện tối thiểu 3% mỗi năm. Theo ông, đâu là những giải pháp trọng tâm để Việt Nam đạt được các mục tiêu này trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao?
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng: Để đạt mục tiêu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng vào năm 2030 theo Nghị quyết 70-NQ/TW, theo tôi cần tập trung vào 4 nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, đẩy mạnh đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng trong các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng như thép, xi măng, hóa chất và dệt may.
Thứ hai, tăng cường quản lý các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm thông qua kiểm toán năng lượng, áp dụng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001 và thực hiện nghiêm mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng mỗi năm.
Thứ ba, phát triển mạnh năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu tại doanh nghiệp và khu công nghiệp.
Thứ tư, nâng cao nhận thức cộng đồng, khuyến khích sử dụng thiết bị hiệu suất cao và hình thành thói quen sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả.
Tiết kiệm năng lượng không còn là giải pháp tình thế khi thiếu điện, mà phải trở thành một nguồn năng lượng mới - nguồn năng lượng rẻ nhất, sạch nhất và bền vững nhất mà Việt Nam có thể khai thác ngay từ hôm nay.
Thay đổi thói quen sử dụng điện
- Theo ông, vai trò của Nhà nước trong hoàn thiện cơ chế, chính sách; của doanh nghiệp trong đổi mới công nghệ và quản trị năng lượng; cũng như của người dân trong thay đổi thói quen sử dụng điện cần được phát huy như thế nào để góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia thông qua các giải pháp tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng hiệu quả?
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng: Bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia không chỉ là nhiệm vụ của ngành điện mà cần sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội.
Trước hết, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua việc hoàn thiện cơ chế, chính sách như: hoàn thiện luật và các văn bản hướng dẫn liên quan tới tiết kiệm năng lượng, xây dựng tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng, dán nhãn năng lượng, đồng thời có các chính sách khuyến khích đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng và phát triển năng lượng xanh.
Đối với doanh nghiệp, cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ, áp dụng các hệ thống quản lý năng lượng như ISO 50001, tăng cường kiểm toán năng lượng và khai thác các nguồn năng lượng tái tạo tại chỗ nhằm giảm chi phí sản xuất cũng như giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia.
Về phía người dân, điều quan trọng nhất là hình thành thói quen sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả; ưu tiên các thiết bị có dán nhãn năng lượng hiệu suất cao và thực hành sử dụng điện “đúng lúc, đúng chỗ, đúng cách, đúng nhu cầu”.
Khi mỗi chủ thể đều thực hiện tốt vai trò của mình, tiết kiệm năng lượng sẽ trở thành một nguồn năng lượng mới, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững đất nước.
- Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao nhưng vẫn phải bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện các cam kết phát triển bền vững, theo ông, cần xây dựng văn hóa sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả như thế nào để tiết kiệm điện thực sự trở thành thói quen của mỗi doanh nghiệp và người dân?
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng: Tôi cho rằng để đáp ứng đồng thời các mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững, Việt Nam cần từng bước xây dựng văn hóa sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả trong toàn xã hội.
Đối với doanh nghiệp, tiết kiệm điện cần được xem là một giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí sản xuất và giảm phát thải. Đối với mỗi gia đình, tiết kiệm điện nên bắt đầu từ những hành động rất đơn giản như lựa chọn thiết bị hiệu suất cao, sử dụng điều hòa hợp lý, tắt các thiết bị không cần thiết và tận dụng ánh sáng, thông gió tự nhiên.
Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy “tiết kiệm điện khi thiếu điện” sang “sử dụng điện hiệu quả trong mọi thời điểm”. Khi tiết kiệm điện trở thành thói quen, thành nếp sống và trách nhiệm của mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp thì chúng ta sẽ có thêm một nguồn năng lượng sạch, rẻ và bền vững nhất. Mỗi kWh điện tiết kiệm được hôm nay chính là đóng góp thiết thực cho an ninh năng lượng quốc gia, cho tăng trưởng kinh tế và cho tương lai xanh của đất nước
Xin trân trọng cảm ơn ông!