Từ phương tiện giao thông đến ngành công nghiệp chiến lược
Nếu tiếp cận xe điện dưới góc độ một ngành công nghiệp chiến lược, Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, từ sản xuất linh kiện, pin đến phát triển công nghệ. Theo ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), xe điện là một ngành công nghiệp hoàn chỉnh, đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng, công nghệ và thể chế.
“Theo quan điểm của Bộ Công Thương, xe điện không chỉ đơn thuần là một phương tiện hay thiết bị, mà là một ngành công nghiệp mới. Do đó, cần chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng, hành lang pháp lý và thể chế để có thể vận hành, phát triển ngành công nghiệp này một cách hiệu quả”, ông Phạm Văn Quân chia sẻ.
Trên cơ sở cách tiếp cận đó, Bộ Công Thương đã và đang triển khai nhiều nhiệm vụ, trong đó trọng tâm là xây dựng hành lang pháp lý, bao gồm hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn. Đến cuối năm 2025, Bộ Công Thương đã phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, đã xây dựng được 18 tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan đến thiết bị trụ sạc, trạm sạc và pin sạc. Theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ, đến quý II/2026 phải hoàn thiện toàn bộ hệ thống pháp lý này.
Đến cuối năm 2025, Bộ Công Thương đã phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng được 18 tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan đến thiết bị trụ sạc, trạm sạc và pin sạc. Ảnh minh hoạ
Thực tế cho thấy, từ những nỗ lực của cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp, Việt Nam đã có những bước tiến nhất định trong quá trình này. Tỷ lệ nội địa hóa của VinFast đạt khoảng 60% và có thể tăng lên 80% trong thời gian tới khi các dự án sản xuất pin trong nước đi vào vận hành. Đây là một tín hiệu tích cực, cho thấy khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần vượt qua nhiều thách thức, đặc biệt trong việc làm chủ công nghệ lõi và nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước.
Đầu tư mạnh cho cơ sở hạ tầng
Trong hệ sinh thái xe điện, pin được xem là yếu tố then chốt, quyết định đến giá thành, hiệu suất và khả năng cạnh tranh của sản phẩm. Dù Việt Nam đã bước đầu làm chủ một số công nghệ liên quan, nhưng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như chi phí sản xuất cao, phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu và thiếu hệ thống tái chế hoàn chỉnh. Theo ông Phạm Văn Quân, pin không chỉ phục vụ cho xe điện mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc lưu trữ năng lượng, đặc biệt khi kết hợp với các nguồn năng lượng tái tạo. Điều này mở ra cơ hội phát triển một ngành công nghiệp mới liên quan đến lưu trữ và tái sử dụng năng lượng.
Ông Phạm Văn Quân thông tin thêm, một thực tế là một số doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực ô tô đã hoạt động tại Việt Nam hơn 30 năm hiện đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 30%, một số dòng xe mới chỉ đạt khoảng 10 - 15%.
Đối với doanh nghiệp nội địa, doanh nghiệp hàng đầu trong ngành xe điện của Việt Nam là VinFast đã và đang phát triển tỷ lệ nội địa hóa với mục tiêu đưa tỷ lệ nội địa hóa ngày càng tăng cao.
Theo số liệu báo cáo, đến năm 2025, tỷ lệ nội địa hóa của VinFast đã đạt khoảng 60%. Đối với lĩnh vực pin lưu trữ, hiện nay VinFast cũng đang triển khai các dự án đầu tư mới, với kỳ vọng trong các giai đoạn tới có thể nâng tỷ lệ nội địa hóa lên 80 - 90%. Thực tế, tùy từng sản phẩm, tỷ lệ nội địa hóa có thể khác nhau: có sản phẩm đạt tới 80 - 90%, nhưng cũng có sản phẩm chỉ ở mức khoảng 40%. Nguyên nhân chủ yếu là do yếu tố chi phí sản xuất trong nước còn cao so với nhập khẩu, hoặc doanh nghiệp cần đa dạng hóa nguồn cung.
Ông Hoàng Hà - Tổng giám đốc VinFast xe máy điện thị trường Việt Nam chia sẻ, đối với hệ thống trạm sạc, hiện Vinfast đang xây dựng hệ thống hạ tầng trạm sạc phủ khắp Việt Nam, với 150.000 cổng sạc cho cả ô tô và xe máy điện, dự kiến sẽ có thêm 99 siêu trạm sạc với khả năng phục vụ cùng lúc tới 100 ô tô điện, thời gian sạc chỉ 15 phút ngay trong năm nay, giúp cho việc sử dụng xe điện đi gần hay đi xa đều rất thuận tiện. Ngoài ra, VinFast cũng đang đầu tư cho mạng lưới tủ đổi pin xe máy điện, giúp người dân dễ dàng chuyển đổi từ xe máy xăng sang xe máy điện.
Ở góc độ rộng hơn, TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh nhấn mạnh rằng xe điện chỉ thực sự mang lại lợi ích môi trường khi nguồn điện sử dụng là năng lượng sạch. Việc chuyển đổi sang xe điện sẽ giúp giảm tiêu thụ xăng dầu, nhưng đồng thời làm gia tăng nhu cầu điện năng, từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về phát triển năng lượng tái tạo và nâng cao hiệu quả hệ thống điện. Điều này cho thấy xe điện không thể tách rời khỏi chiến lược năng lượng tổng thể, mà phải được triển khai đồng bộ với quá trình chuyển dịch sang năng lượng sạch.
Hoàn thiện thể chế và nắm bắt cơ hội trong chuỗi giá trị toàn cầu
Chuyển dịch từ phương tiện truyền thống sang xe điện là một trong những bước đi khó tránh, song không đơn giản. Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự phát triển nhanh của thị trường đang đặt ra yêu cầu cấp bách đối với việc hoàn thiện khung khổ pháp lý. Theo ông Phạm Văn Quân, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho xe điện đã được xây dựng với tốc độ cao trong thời gian qua, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển. Đặc biệt, các quy định liên quan đến trạm sạc, kết nối điện và vận hành hệ thống cần được đồng bộ để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Sự phát triển của xe điện tại Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc thay thế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch mà còn giúp phát triển ngành công nghiệp xe điện. Ảnh minh hoạ: VinFast
Đặc biệt quan tâm đến vấn đề truyền thông, ông Phạm Văn Quân chia sẻ trải nghiệm cá nhân: “Cách đây khoảng 20 năm, khi học về kỹ thuật môi trường tại Nhật Bản, thời điểm các dòng xe hybrid bắt đầu xuất hiện, tôi đã có một mong muốn cá nhân: Nếu một ngày Việt Nam sản xuất được ô tô, tôi sẽ mua ngay. Và thực tế, mong muốn đó đã đến sớm hơn dự kiến. Cuối năm 2021, khi VinFast ra mắt mẫu VF e34, tôi là một trong những người đầu tiên sử dụng.
Quyết định lựa chọn xe điện của tôi không xuất phát từ ưu đãi thuế hay miễn lệ phí trước bạ, mà trước hết đến từ chuyên môn. Tôi hiểu về kỹ thuật, về hiệu suất vận hành cũng như độ bền của động cơ xe điện. Thứ hai, việc chuyển sang sử dụng xe điện giống như bước chuyển từ điện thoại “cục gạch” sang điện thoại thông minh. Việc này đòi hỏi thay đổi thói quen, hành vi sử dụng, nhưng khi đã quen thì rất thuận tiện.
Thời gian đầu, khi mới mua xe, ngay cả gia đình tôi cũng lo ngại, thậm chí không dám để xe trong nhà vì sợ cháy nổ. Từ trải nghiệm đó, tôi cho rằng công tác truyền thông là rất quan trọng để người dân hiểu đúng về xe điện”.
Thực tế, ông Quân chia sẻ, xe điện có độ bền cao, đặc biệt là pin với vòng đời khoảng 10 - 20 năm. Khi dung lượng pin giảm còn khoảng 70%, hoàn toàn có thể thay thế bằng pin mới, còn pin cũ tiếp tục được sử dụng cho mục đích lưu trữ năng lượng. Như vậy, vòng đời tổng thể của pin có thể kéo dài tới khoảng 40 năm, trước khi đặt ra bài toán tái chế. Tuy nhiên, ngay từ bây giờ cần có chính sách quy định rõ về tái chế, bởi ngành công nghiệp xe điện đang phát triển rất nhanh.
Ở cấp độ địa phương, những vướng mắc trong triển khai hạ tầng trạm sạc vẫn còn hiện hữu, từ vấn đề quỹ đất, quy chuẩn kỹ thuật đến cơ chế đầu tư. Hà Nội đã bắt đầu triển khai thí điểm và rà soát nhiều vị trí tiềm năng cho trạm sạc, nhưng vẫn cần thời gian để hoàn thiện mô hình và mở rộng trên diện rộng. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi không chỉ phụ thuộc vào chính sách trung ương mà còn cần sự chủ động và linh hoạt của địa phương.
Một điểm đáng chú ý là vai trò của doanh nghiệp đầu chuỗi trong việc hình thành hệ sinh thái công nghiệp xe điện. Hiện đã có khoảng 700 doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng của VinFast, tạo nền tảng ban đầu cho sự phát triển của ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng của các doanh nghiệp này, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao và sản xuất linh kiện cốt lõi.
Theo TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, yếu tố quyết định thành công của ngành xe điện không nằm ở quy mô thị trường hay sản lượng, mà ở khả năng làm chủ công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa chính sách hỗ trợ của Nhà nước, năng lực của doanh nghiệp và sự vận hành hiệu quả của thị trường.
Chuyển đổi phương tiện giao thông sang xe điện là một trong những giải pháp tất yếu, song điều này đòi hỏi những cách thức thay đổi linh hoạt và có lộ trình. Dưới góc độ địa phương, ông Nguyễn Quang Huy - Phó trưởng phòng quản lý vận tải, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, để hạn chế phương tiện cá nhân và hạn chế xe xăng thì người dân sẽ đặt câu hỏi là người dân đi bằng gì? Chính vì câu hỏi này mà Sở Xây dựng đã tham mưu cho các cấp liên quan đến việc hỗ trợ cho người dân.
"Cụ thể, nghiên cứu ra những phương tiện thay thế, không phải cứ chuyển đổi một cái xe xăng sang một cái xe điện, mà cần phải phát triển vận tải khách công cộng, đảm bảo kết nối, phát triển tàu điện trên cao theo đúng quy hoạch, phát triển mạng lưới bus mini, rồi phát triển hạ tầng xe đạp công cộng để đáp ứng được cho người dân khi phải chuyển đổi mà khi phải sống trong vùng hạn chế, vùng phát thải thấp", ông Huy cho hay.
Trên cơ sở đó, Sở Xây dựng Hà Nội đã tham mưu với Hội đồng nhân dân, với Ủy ban nhân dân các cơ chế, chính sách liên quan đến phát triển trạm sạc, rồi phát triển các tuyến vận tải hành khách công cộng, rồi tuyên truyền cho người dân các tại các vùng mà chuẩn bị làm vùng phát thải thấp để người dân biết, hiểu và thực hiện theo đúng các lộ trình của Chính phủ, của thành phố.
Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang năng lượng sạch, xe điện không chỉ là một xu hướng mà còn là cơ hội để Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng hiện đại và bền vững. Tuy nhiên, cơ hội này không tự đến mà đòi hỏi những quyết sách đúng đắn, sự đầu tư dài hạn và khả năng thích ứng nhanh với những thay đổi của thị trường quốc tế. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể vươn lên trở thành một trung tâm sản xuất và công nghệ trong khu vực. Ngược lại, nếu chậm chân, nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ là hoàn toàn có thể xảy ra.
Nhìn tổng thể, xe điện không chỉ là câu chuyện của giao thông mà còn là phép thử đối với năng lực phát triển công nghiệp và quản trị quốc gia. Việc nắm bắt hay bỏ lỡ cơ hội này sẽ có tác động lâu dài đến vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, cũng như khả năng hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trong những thập niên tới.
(Kỳ 3: Bài học từ các quốc gia tiên phong)
Chuyển đổi toàn diện sang sử dụng xe điện là xu hướng nhưng không thể thực hiện ngay trong một sớm một chiều mà cần phải phát triển vận tải khách công cộng, đảm bảo kết nối, phát triển tàu điện trên cao theo đúng quy hoạch, phát triển mạng lưới bus mini, phát triển hạ tầng xe đạp công cộng để đáp ứng được nhu cầu của người dân.