Xuất nhập khẩu nhiều điểm sáng
Theo số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), tính đến ngày 15/4, tổng trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa cả nước đạt 297,06 tỷ USD, tăng tới 24,5% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này không chỉ gây ấn tượng về quy mô mà còn cho thấy những nỗ lực lớn của doanh nghiệp trong bối cảnh khó khăn bủa vây do tác động của xung đột Trung Đông.
Trong cơ cấu xuất nhập khẩu, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 144,6 tỷ USD, tăng 20,3%, còn nhập khẩu lên tới 152,5 tỷ USD, tăng 28,8%. Sự tăng trưởng nhanh hơn của nhập khẩu đã khiến cán cân thương mại đảo chiều, ghi nhận mức nhập siêu 7,9 tỷ USD; riêng nửa đầu tháng 4, con số nhập siêu đã lên tới 4,25 tỷ USD.
Thoạt nhìn, nhập siêu có thể khiến nhiều người lo ngại. Nhưng nếu bóc tách kỹ hơn, đây lại là một tín hiệu mang tính hai mặt. Theo đó, hơn 90% kim ngạch nhập khẩu hàng hóa tập trung vào nhóm hàng cần thiết cho nhập khẩu, cho thấy nhu cầu nhập khẩu nguyên vật liệu, máy móc phục vụ sản xuất đang tăng mạnh - dấu hiệu của một nền kinh tế đang mở rộng.
Xuất nhập khẩu tiến sát mốc 300 tỷ USD
Quý I/2026 chứng kiến sự áp đảo của nhóm hàng công nghiệp chế biến, chiếm tới 89,9% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây tiếp tục là “đầu tàu” kéo tăng trưởng ngoại thương của Việt Nam, với những mặt hàng quen thuộc trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo đó, xuất khẩu các mặt hàng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 30,7 tỷ USD, tăng 45,5%; điện thoại và linh kiện đạt 16,7 tỷ USD, tăng 19,3%; máy móc, thiết bị và phụ tùng đạt 15 tỷ USD, tăng 21,2%. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô mà còn cho thấy vị thế ngày càng sâu của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là trong các ngành do khu vực FDI dẫn dắt.
Đối với các mặt hàng, trong bối cảnh xung đột Trung Đông làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, dệt may Việt Nam vẫn ghi nhận tín hiệu tích cực với kim ngạch xuất khẩu quý 1/2026 đạt trên 8,8 tỷ USD, tăng 1,9% so với cùng kỳ và nhiều doanh nghiệp đã có đơn hàng đến hết quý 3/2026. Kết quả này cho thấy những nỗ lực lớn của doanh nghiệp trong ngành dệt may trong việc vượt qua khó khăn, đạt kim ngạch xuất khẩu ở mức cao.
Ở một góc khác của bức tranh, nông sản – đặc biệt là rau quả lại nổi lên như một điểm sáng. Xuất khẩu rau quả đạt 1,54 tỷ USD trong quý I, tăng mạnh 32,1% so với cùng kỳ năm trước.
Thông tin từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam, hiện nay, thị trường tiêu thụ rau quả tiếp tục được mở rộng, trong đó Trung Quốc giữ vai trò chủ lực, chiếm 54% tổng kim ngạch. Các thị trường như Hoa Kỳ và Hàn Quốc lần lượt chiếm 8% và 4,3%. Đáng chú ý, xuất khẩu rau quả sang thị trường Trung Quốc tăng tới 76,2%, sang Hoa Kỳ tăng 21,4%. Cơ cấu thị trường đang dần đa dạng hơn, không còn phụ thuộc tuyệt đối vào một thị trường duy nhất. Đà tăng trưởng này được kỳ vọng tiếp tục duy trì trong quý II khi nhiều loại trái cây bước vào vụ thu hoạch chính, hướng tới mục tiêu 10 tỷ USD trong năm 2026.
Nâng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp nội
Dưới bề mặt của những con số tăng trưởng ấn tượng, một thực tế cần nhìn thẳng là sự phân hóa ngày càng rõ giữa các khu vực doanh nghiệp.
Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục đóng vai trò chủ đạo khi đạt kim ngạch xuất nhập khẩu gần 226 tỷ USD, tăng 29,5% và chiếm hơn 76% tổng kim ngạch. Đáng chú ý, khu vực này đóng góp gần 88% phần tăng trưởng của toàn nền kinh tế.
Ngược lại, khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ đạt khoảng 71,1 tỷ USD, chiếm chưa tới 24%, với mức tăng hơn 10%. Khoảng cách này không chỉ là câu chuyện về quy mô, mà còn là vấn đề về năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Thực tế cho thấy, nhập khẩu tăng mạnh chủ yếu tập trung vào linh kiện điện tử, máy móc thiết bị và nguyên phụ liệu - những mặt hàng đầu vào thiết yếu cho sản xuất. Điều này lý giải vì sao nhập siêu chưa phải là tín hiệu tiêu cực trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về dài hạn, nếu không nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, nền kinh tế sẽ tiếp tục phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) nêu giải pháp, phát triển công nghiệp hỗ trợ chính là “chìa khóa”. Khi doanh nghiệp trong nước có thể cung ứng nguyên liệu, linh kiện cho các ngành xuất khẩu chủ lực, không chỉ giảm nhập khẩu mà còn gia tăng giá trị giữ lại trong nước.
Bài toán đặt ra không chỉ là sản xuất, mà còn là tiêu chuẩn. Doanh nghiệp nội cần đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về kỹ thuật, môi trường và truy xuất nguồn gốc để tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do.
Một ví dụ điển hình là ngành dệt may. Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, ngành đang bước vào giai đoạn mới với những tiêu chuẩn khắt khe hơn. Khách hàng quốc tế không chỉ yêu cầu giá cả và thời gian giao hàng, mà còn đòi hỏi cao về tính bền vững, buộc doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ, tự động hóa và thậm chí ứng dụng AI.
Ở góc độ chính sách, Bộ Công Thương đã đưa ra loạt giải pháp mang tính chiến lược: đa dạng hóa thị trường, thúc đẩy xuất khẩu xanh, nâng cao năng lực phòng vệ thương mại và tận dụng hiệu quả các FTA.
Ông Nguyễn Anh Sơn – Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, để phát triển xuất khẩu bền vững thời gian tới, Việt Nam cần khai thác tối đa 17 FTA đang có hiệu lực, đồng thời mở rộng thị trường sang các khu vực như Á - Âu để giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải qua Trung Đông.
Trong khi đó, Cục Thống kê khuyến nghị một loạt giải pháp đồng bộ: nâng cao năng lực doanh nghiệp nội tham gia chuỗi cung ứng FDI; đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu; giảm chi phí logistics; đẩy mạnh số hóa hải quan; và chuyển dịch mạnh sang xuất khẩu các mặt hàng chế biến sâu.
Quý I/2026, hoạt động xuất nhập khẩu duy trì đà tăng trưởng tích cực, phản ánh nhu cầu sản xuất và thương mại phục hồi rõ nét. Nhập khẩu nguyên vật liệu, máy móc tăng cho thấy doanh nghiệp đang mở rộng sản xuất, tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu trong các quý tới.