Từ nỗi lo nhập siêu đến chuỗi năm xuất siêu bền vững
Từ những chuyến hàng xuất khẩu đầu tiên trong thời kỳ kháng chiến đến vị thế một trong 20 nền kinh tế thương mại hàng đầu thế giới, hành trình 75 năm ngày truyền thống của ngành Công Thương (14/5/1951-14/5/2026) là hành trình mở cửa, hội nhập và không ngừng khẳng định vị thế Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu. Trong dòng chảy ấy, thành tích xuất siêu liên tục những năm gần đây không chỉ là những con số ấn tượng về cán cân thương mại, mà còn phản chiếu năng lực sản xuất, sức chống chịu và khả năng thích ứng ngày càng mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam.
Nếu như những năm 1945, cả nước chìm trong chiến tranh, nhập siêu ở mức cao, kể cả nhập khẩu lương thực dù nước ta là nước nông nghiệp, nhập siêu từng là nỗi trăn trở lớn của nền kinh tế. Ngành Công Thương ra đời ngay trong những ngày khó khăn ấy (14/5/1951). Bằng tầm nhìn, sự tham mưu xây dựng chính sách, cùng nỗ lực của cộng đồng doanh nghiệp, thành tích ngoại thương nước ta đã thay đổi ngoạn mục từ nhập siêu sang xuất siêu.
Xuất siêu là điểm sáng của nền kinh tế đất nước
Trong ký ức của nhiều thế hệ làm thương mại, Việt Nam từng là nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nhập khẩu máy móc, nguyên liệu và hàng tiêu dùng. Có giai đoạn, nhập siêu kéo dài nhiều năm liên tiếp, tạo áp lực lớn lên tỷ giá, dự trữ ngoại hối và ổn định kinh tế vĩ mô. Nhưng cùng với tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế, đặc biệt từ sau khi Việt Nam gia nhập WTO và tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, bức tranh xuất nhập khẩu đã thay đổi mạnh mẽ.
Giai đoạn 2020-2025 được xem là thời kỳ đầy thử thách với thương mại toàn cầu. Đại dịch Covid-19, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, lạm phát cao tại nhiều nền kinh tế lớn hay xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng đã khiến hoạt động xuất nhập khẩu của nhiều quốc gia chao đảo. Thế nhưng, trong bối cảnh ấy, Việt Nam vẫn duy trì được cán cân thương mại thặng dư liên tục - một thành tích không dễ đạt được với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu thông tin một số con số ấn tượng. Theo đó, năm 2020, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt 545,3 tỷ USD. Đến năm 2025, con số này đã đạt 930,05 tỷ USD năm 2025, với tốc độ tăng trưởng bình quân 11,3%/năm; cán cân thương mại duy trì thặng dư liên tục; cơ cấu hàng hóa xuất khẩu chuyển dịch tích cực theo hướng tăng tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến, giảm dần xuất khẩu thô.
Đáng chú ý hơn cả là cán cân thương mại luôn duy trì trạng thái xuất siêu. Năm 2021, xuất siêu cả nước đạt 4,08 tỷ USD; năm 2022, xuất siêu đạt 12,4 tỷ USD; năm 2023, xuất siêu cả nước 28,36 tỷ USD; năm 2024, con số này là 24,77 tỷ USD. Riêng năm 2025, mức thặng dư thương mại đạt 20,03 tỷ USD.
Đó không chỉ là “điểm cộng” trong bức tranh kinh tế, mà còn là dấu hiệu cho thấy năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam đang được nâng lên rõ rệt. Khi xuất khẩu tăng nhanh hơn nhập khẩu, điều đó đồng nghĩa với thúc đẩy kinh tế vĩ mô ổn định, tăng dự trữ ngoại hối, tạo việc làm và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia. Tình trạng này phản ánh sức khỏe sản xuất trong nước, giúp gia tăng nguồn thu ngoại tệ và củng cố giá trị đồng nội tệ. Xuất siêu cũng góp phần quan trọng vào ổn định kinh tế vĩ mô, tăng dự trữ ngoại hối, hỗ trợ điều hành tỷ giá và củng cố niềm tin của nhà đầu tư quốc tế đối với Việt Nam. Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động mạnh, việc duy trì cán cân thương mại dương liên tục giống như một “tấm đệm an toàn” cho nền kinh tế.
Phía sau những con số ấy là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong cấu trúc xuất khẩu. Ông Nguyễn Anh Sơn cho biết, nếu trước đây, Việt Nam chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô và hàng sơ chế, thì nay nhóm hàng công nghiệp chế biến đã chiếm khoảng 85% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Điện tử, máy tính, điện thoại, dệt may, da giày, đồ gỗ… trở thành những ngành hàng chủ lực, tạo nên diện mạo mới cho xuất khẩu Việt Nam. Đồng thời, các mặt hàng nông sản như gạo, cà phê, thủy sản, rau quả cũng từng bước nâng cao chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản.
Hàng Việt Nam hiện nay đã hiện diện tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Những thị trường truyền thống tiếp tục được giữ vững, trong khi các thị trường mới tại Trung Đông, châu Phi hay Nam Mỹ ngày càng mở rộng. Đó là kết quả của một chiến lược hội nhập bài bản, kiên trì suốt nhiều thập kỷ của ngành Công Thương.
Xuất siêu không chỉ là con số, mà là sức bật của nền kinh tế
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại - Bộ Công Thương cho biết, điều đáng nói là thành tích xuất siêu của Việt Nam không đến từ việc “siết nhập khẩu” một cách cơ học. Ngược lại, nhập khẩu của Việt Nam vẫn tăng mạnh qua các năm, chủ yếu là máy móc, thiết bị, nguyên liệu phục vụ sản xuất. Điều này cho thấy hoạt động xuất siêu hiện nay gắn chặt với mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong hành trình ấy, dấu ấn của ngành Công Thương thể hiện rất rõ qua vai trò tham mưu chính sách, điều hành xuất nhập khẩu và mở rộng thị trường. Trước những biến động khó lường của kinh tế thế giới, Bộ Công Thương đã liên tục cập nhật diễn biến thị trường, tham mưu Chính phủ nhiều giải pháp điều hành linh hoạt nhằm ổn định hoạt động xuất nhập khẩu và hỗ trợ doanh nghiệp vượt khó.
Đặc biệt, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP, UKVFTA hay RCEP đã mở ra không gian tăng trưởng mới cho hàng hóa Việt Nam. Các FTA không chỉ giúp giảm thuế quan mà còn thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi sản xuất theo tiêu chuẩn cao hơn, minh bạch hơn và bền vững hơn.
Song hành với đó là nỗ lực cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số mạnh mẽ trong lĩnh vực xuất nhập khẩu. Ông Nguyễn Anh Sơn cho hay, riêng năm 2025 đã rà soát, đề xuất đơn giản hóa 44/85 thủ tục hành chính, giúp giảm chi phí tuân thủ từ 1.306 tỷ đồng xuống còn 882 tỷ đồng, tương ứng mức giảm 32,5%. Những con số ấy cho thấy một tư duy quản lý mới, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, coi thuận lợi hóa thương mại là động lực thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu.
Nhìn rộng hơn, thành tích xuất siêu liên tục nhiều năm còn phản ánh vị thế ngày càng cao của Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu. Từ một quốc gia thiếu hàng hóa, phụ thuộc viện trợ trong những năm đầu thành lập ngành Công Thương, Việt Nam nay đã trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất của nhiều tập đoàn đa quốc gia.
Giai đoạn tới, ngành Công Thương xác định rõ định hướng phát triển xuất khẩu theo chiều sâu, tăng tỷ trọng các sản phẩm công nghệ cao, sản phẩm xanh, thân thiện môi trường và có hàm lượng đổi mới sáng tạo lớn. Đồng thời, tiếp tục đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một vài khu vực và nâng cao năng lực dự báo, ứng phó với biến động toàn cầu.
Hành trình 75 năm của ngành Công Thương là hành trình đi từ thiếu thốn đến hội nhập, từ những phiên chợ tem phiếu đến những đoàn tàu container nối dài ra thế giới. Trong hành trình ấy, thành tích xuất siêu hôm nay không đơn thuần là dấu mốc thương mại, mà là biểu tượng cho sức vươn của một nền kinh tế đang trưởng thành.