“Lưới” bảo vệ ngày càng rộng
Kinh tế số cùng thương mại điện tử sôi động đang làm thay đổi nhanh cách người tiêu dùng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ. Từ hợp đồng điện tử, mua sắm trực tuyến, quảng cáo theo thuật toán đến giao dịch xuyên biên giới, nhiều hoạt động diễn ra chỉ bằng vài thao tác trên thiết bị cá nhân.
Sự tiện lợi đó đồng thời tạo ra những dạng rủi ro mà các phương thức bảo vệ người tiêu dùng truyền thống khó xử lý. Người mua có thể gặp quảng cáo gây nhầm lẫn, hàng hóa không đúng cam kết, sản phẩm có khuyết tật hoặc khó xác định trách nhiệm khi giao dịch được thực hiện qua nhiều chủ thể và nền tảng.
Thương mại điện tử phát triển nhanh, kéo theo nhiều rủi ro mới đối với người tiêu dùng.
Sau gần hai năm thực thi Nghị định số 55/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhiều quy định đã đi vào thực tiễn. Tuy nhiên, chính quá trình triển khai cũng cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp luật và những biến động rất nhanh của thị trường số cần tiếp tục được thu hẹp.
Nghị định 55 có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thay thế Nghị định 99/2011/NĐ-CP, với 8 chương, 30 điều và 11 biểu mẫu. Các quy định bao phủ nhiều nội dung trực tiếp liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng như hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung, thu hồi sản phẩm có khuyết tật, giao dịch từ xa, nền tảng số lớn, bán hàng đa cấp và bán hàng không tại địa điểm giao dịch thường xuyên.
Một trong những lĩnh vực ghi nhận kết quả rõ nét là kiểm soát hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung. Trong thời gian từ ngày 1/7/2024 đến 30/6/2025, Bộ Công Thương đã tiếp nhận, xử lý 375 bộ hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung; toàn bộ hồ sơ được xử lý đúng thời hạn. Với những hồ sơ chưa đáp ứng yêu cầu, cơ quan quản lý chỉ rõ nội dung chưa phù hợp để tổ chức, doanh nghiệp hoàn thiện. Ở địa phương, từ năm 2024 đến nay, các Sở Công Thương đã tiếp nhận 719 hồ sơ đăng ký và đăng ký lại, trong đó tỷ lệ được chấp nhận trên 80%.
Đáng chú ý, hoạt động kiểm soát không chỉ dừng ở những lĩnh vực bắt buộc đăng ký. Cơ quan quản lý còn thu thập, đánh giá các loại hợp đồng đang được sử dụng trong những dịch vụ có lượng khách hàng lớn như thu phí đường bộ không dừng, gọi điện và nhắn tin qua Internet, truyền hình trả tiền, thể dục, thể hình và chăm sóc sức khỏe.
Một “mắt xích” khác trong cơ chế bảo vệ người tiêu dùng là xử lý sản phẩm có khuyết tật. Theo quy định, khi phát hiện sản phẩm có khuyết tật hoặc nhận được yêu cầu của cơ quan chức năng, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải ngừng cung cấp sản phẩm trong vòng 24 giờ; thời hạn công khai và thông báo thu hồi được quy định theo từng nhóm sản phẩm.
Trong năm 2025, cơ quan quản lý ghi nhận 22 chương trình thu hồi với 234.859 sản phẩm, chủ yếu là ô tô, xe mô tô và pin sạc dự phòng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, có thêm 17 chương trình thu hồi với 107.660 sản phẩm, gồm 16 chương trình liên quan đến ô tô, xe mô tô và một chương trình liên quan đến sữa công thức cho trẻ nhỏ.
Như vậy, chỉ trong khoảng 18 tháng, số sản phẩm nằm trong các chương trình thu hồi đã vượt 342.000 đơn vị. Nhiều trường hợp xuất phát từ các cảnh báo hoặc chiến dịch thu hồi trên phạm vi toàn cầu, cho thấy thị trường hàng hóa ngày càng có tính liên kết và rủi ro đối với người tiêu dùng cũng không còn giới hạn trong phạm vi một địa phương.
Không gian số đòi hỏi cách bảo vệ mới
Nếu hợp đồng và thu hồi sản phẩm là những “bài toán” quen thuộc, thì nền tảng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một lớp thách thức hoàn toàn mới. Trong môi trường trực tuyến, hành vi mua sắm của người tiêu dùng ngày càng chịu ảnh hưởng bởi cách nền tảng sắp xếp kết quả tìm kiếm, đề xuất sản phẩm, phân phối quảng cáo và sử dụng dữ liệu. Một lựa chọn tưởng như hoàn toàn tự nhiên của người mua có thể chịu tác động bởi nhiều yếu tố mà họ không dễ nhận biết.
Nghị định 55 đã bước đầu đặt ra trách nhiệm đối với các nền tảng số lớn. Theo đó, nền tảng phải công khai tiêu chí ưu tiên hiển thị và có trách nhiệm cung cấp dữ liệu liên quan đến thuật toán, quảng cáo hướng đích, trí tuệ nhân tạo, xác thực người bán, kiểm duyệt nội dung và giải quyết khiếu nại trong thời hạn 5 ngày làm việc khi được yêu cầu. Đây là bước tiến quan trọng khi trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng được mở rộng đến những chủ thể có khả năng tác động trực tiếp đến quá trình giao dịch trên không gian số.
Người tiêu dùng cần được bảo vệ tốt hơn trước những rủi ro phát sinh trong giao dịch số.
Tuy nhiên, thực thi Nghị định 55 vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn. Hiện chưa có hệ thống chỉ tiêu riêng để đánh giá số nền tảng cung cấp dữ liệu hay số vụ việc được xử lý theo từng quy định, khiến cơ quan quản lý khó đo lường đầy đủ hiệu quả chính sách. Năng lực thực thi tại địa phương cũng là thách thức khi gần 86% địa phương được khảo sát cho biết còn hạn chế về nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất hoặc chuyên môn; gần 81% gặp khó khăn trong nhận thức và phối hợp; gần 74% đối mặt với các vấn đề mới từ thương mại điện tử, giao dịch xuyên biên giới, hàng giả và lừa đảo trực tuyến.
Trong khi đó, công tác bảo vệ người tiêu dùng ngày càng đòi hỏi chuyên môn về dữ liệu, AI, thuật toán và giao dịch số. Việc chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan cũng chưa có nền tảng kỹ thuật liên thông, khiến mỗi đơn vị có thể chỉ nhìn thấy một phần rủi ro và làm chậm quá trình phát hiện, xử lý.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tới không chỉ là bổ sung quy định mà còn phải nâng cao khả năng thực thi và tốc độ phản ứng. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã kiến nghị xây dựng Thông tư của Bộ trưởng Bộ Công Thương để quy định chi tiết một số nội dung; đồng thời rà soát, sửa đổi hoặc bãi bỏ những quy định tương ứng tại Nghị định 55, nhất là trong bối cảnh phân cấp, phân quyền và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp đang làm thay đổi thẩm quyền quản lý.
Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, các quy định về hợp đồng theo mẫu, thu hồi sản phẩm có khuyết tật, giao dịch từ xa và trách nhiệm của nền tảng số lớn cũng cần tiếp tục được rà soát theo sự phát triển của thị trường. Quan trọng hơn, bảo vệ người tiêu dùng cần được đặt trong một hệ thống liên thông, trong đó dữ liệu từ nhiều nguồn có thể được chia sẻ, phân tích và chuyển hóa thành cảnh báo hoặc hành động quản lý kịp thời.
Luật pháp đã tạo thêm “lá chắn” cho người tiêu dùng, nhưng rủi ro cũng đang dịch chuyển nhanh lên môi trường số. Dữ liệu, thuật toán, AI, nền tảng và giao dịch xuyên biên giới sẽ là những bài toán mới đòi hỏi quản lý phải theo kịp thực tiễn.