Bộ trưởng Bộ Tư pháp giải trình dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cảm ơn các ý kiến đại biểu và đánh giá những ý kiến này đều thể hiện tinh thần tâm huyết, trách nhiệm, có nhiều nội dung xác đáng, mang tính xây dựng và gợi mở những vấn đề cụ thể để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Luật.

Trên cơ sở Báo cáo số 947 về tiếp thu, giải trình bước đầu, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Quốc hội nghiên cứu, chỉnh lý dự thảo Luật, báo cáo Chính phủ và Quốc hội xem xét, thông qua tại cuối Kỳ họp này.

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, quy định từ Điều 59 đến Điều 65 của dự thảo Luật.

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp, đây là nội dung mới, rất quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền lập pháp của Quốc hội cũng như cơ chế phối hợp để kịp thời ứng phó, phản ứng chính sách trước những tình huống khẩn cấp, cấp bách phát sinh trong thực tiễn.

Về cơ sở chính trị, việc đề xuất cơ chế này trong dự thảo Luật là một trong những nội dung thể chế hóa Kết luận số 09 của Bộ Chính trị. Trong đó, Bộ Chính trị yêu cầu nghiên cứu cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh, đây không phải là cơ chế áp dụng thường xuyên mà chỉ được sử dụng trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách, thực sự cần thiết khi Quốc hội không thể họp được, gắn với những điều kiện kích hoạt và cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Về cơ sở thực tiễn, Bộ trưởng cho biết tình hình thế giới, khu vực đang diễn biến nhanh chóng, phức tạp, với những biến động khó lường về an ninh, thương mại, đầu tư, đứt gãy chuỗi cung ứng, các vấn đề an ninh phi truyền thống và những xu hướng, mô hình kinh tế mới dưới tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo.

Những yếu tố này có thể tác động khó lường đến nền kinh tế, hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân. Vì vậy, yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân đòi hỏi phải tăng cường khả năng dự báo, phản ứng chính sách nhanh chóng, kịp thời.

Việc chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để áp dụng khi cần thiết có ý nghĩa giúp hạn chế sự bị động, chậm trễ, giảm thiểu thiệt hại khi xuất hiện những tình huống bất ngờ hoặc những vấn đề có khả năng dự liệu trước.

Khẳng định cơ chế này không trái Hiến pháp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, về bản chất pháp lý, đây là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện và mang tính tạm thời, nhằm nâng cao năng lực phản ứng chính sách của Nhà nước.

Việc Quốc hội cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật theo các điều kiện do luật quy định chỉ mang tính chất đặc biệt, nhằm xử lý ngay những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn trong thời gian chưa thể thực hiện quy trình sửa đổi luật theo thẩm quyền của Quốc hội. Cơ chế này không thay thế, cũng không làm thay đổi nguyên tắc Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền lập hiến và lập pháp theo khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp.

Bộ trưởng cũng làm rõ sự khác biệt giữa cơ chế tại Điều 59 với cơ chế xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp đặc biệt tại Điều 58 của dự thảo Luật.

Theo đó, Điều 58 chỉ áp dụng đối với cơ quan ban hành văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền của mình theo trình tự, thủ tục rút gọn trong trường hợp đặc biệt; đối với Quốc hội, việc áp dụng phải diễn ra trong thời gian Quốc hội đang họp. Trong khi đó, Điều 59 trao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ thẩm quyền ban hành nghị quyết để điều chỉnh trực tiếp quy định của luật khi Quốc hội không thể họp được.

So với quy định tại điểm e khoản 4 Điều 13 Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 về thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ quyết định các biện pháp hành chính điều hành cấp bách khác với quy định hiện hành mà không theo quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, cơ chế tại Điều 59 có điểm khác biệt là phải tuân thủ trình tự, thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật rút gọn nghiêm ngặt.

Đáng chú ý, theo Bộ trưởng, cơ chế tại Điều 59 được thiết kế với các điều kiện kích hoạt rất chặt chẽ. Cụ thể, chỉ áp dụng khi có tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được; phải có sự đồng ý của cấp có thẩm quyền và tuân thủ các nguyên tắc luật định tại điểm c khoản 1 Điều 59 của dự thảo Luật.

Đối với nghị quyết của Chính phủ, trước khi ban hành còn bắt buộc phải có sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Bộ trưởng cho biết quy định này tương tự cơ chế Chính phủ ban hành nghị định để quy định những vấn đề cần thiết thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật, pháp lệnh theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Theo cơ chế đó, Chính phủ ban hành nghị định sau khi báo cáo và được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý.

Cùng với các điều kiện kích hoạt, dự thảo Luật quy định nghị quyết của Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành theo cơ chế này chỉ có hiệu lực tối đa một năm. Cơ quan ban hành văn bản có trách nhiệm trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung quy định bị điều chỉnh trong luật tại kỳ họp gần nhất.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng các ý kiến của đại biểu Quốc hội, cả những ý kiến đồng tình và ý kiến còn băn khoăn, để hoàn thiện cơ chế theo hướng chặt chẽ, khả thi, báo cáo Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.