Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới xác định rõ quan điểm, xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, có nhiệm vụ tuyên truyền, phổ biến, xây dựng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập giá trị xã hội; dẫn dắt, định hướng thẩm mỹ, nâng cao dân trí và phát triển văn hóa.
Chỉ thị 04-CT/TW cũng xác định mục tiêu cụ thể cho ngành xuất bản trong các giai đoạn phát triển. Theo đó, đến năm 2030, xây dựng hệ thống xuất bản tinh gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại. Đến năm 2045, Việt Nam hướng tới hình thành hệ thống xuất bản, truyền thông phát triển mạnh, đa dạng, hiện đại, đáp ứng tốt nhu cầu đọc, học, giải trí và hưởng thụ văn hóa tinh thần của Nhân dân trong kỷ nguyên mới, đồng thời trở thành một ngành kinh tế số quan trọng.
Báo Công Thương có cuộc trao đổi với TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.
Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình thăm trưng bày các ấn phẩm của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật. Ảnh: VGP
“Hạ tầng mềm” của nền kinh tế tri thức quốc gia
- Thưa ông, việc ban hành Chỉ thị 04-CT/TW có ý nghĩa ra sao trong việc khẳng định lại vai trò của ngành xuất bản trong bối cảnh hiện nay?
TS. Tô Hoài Nam: Theo quan điểm của tôi, giá trị cốt lõi của Chỉ thị 04-CT/TW không nằm ở việc lặp lại những lời khẳng định về tiềm năng, mà là tái định vị hoàn toàn ngành xuất bản trong cấu trúc phát triển quốc gia. Từ đó, kéo theo sự thay đổi đồng bộ trong tư duy quản lý, phương thức vận hành và cách thức thụ hưởng của xã hội. Cụ thể, từ việc coi xuất bản chỉ là một công cụ tư tưởng, công cụ truyền tải thông tin, đường lối đơn thuần sang vị trí cao hơn đó là “hạ tầng mềm” của nền kinh tế tri thức quốc gia.
Từ thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam, có thể thấy rằng, hiện doanh nghiệp thông tin không thiếu, nhưng vẫn còn thiếu thông tin để củng cố, hệ thống lại tri thức, sử dụng hiệu quả cho hoạt động sản xuất một cách bền vững, lâu dài. Nếu so sánh như hạ tầng giao thông quyết định chi phí logistics và vận chuyển hàng hóa, thì hạ tầng xuất bản tri thức quyết định chi phí để tích lũy nhận thức, cũng như nâng cao chất lượng tiếp nhận các chính sách, chủ trương của doanh nghiệp.
Vì vậy, việc đặt xuất bản vào vị trí “hạ tầng mềm” của nền kinh tế tri thức là một bước đi mang tính chiến lược để thúc đẩy sự thay đổi đồng bộ từ phương thức vận hành đến cách thức thụ hưởng tri thức của người dân.
- Vậy cụ thể đối với cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc triển khai Chỉ thị 04-CT/TW sẽ góp phần ra sao trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, thưa ông?
TS. Tô Hoài Nam: Trong thực tế điều hành cho thấy, đối với các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, các quyết định quản trị ngày càng phụ thuộc chặt chẽ vào dữ liệu và tri thức, nhưng nguồn lực này hiện đang bị phân tán và thiếu chuẩn xác, dẫn đến chi phí tiếp cận thông tin rất cao.
Vì thế, nếu Chỉ thị 04-CT/TW được triển khai đúng hướng, nó sẽ hình thành một thị trường tri thức có cấu trúc, nơi doanh nghiệp có thể tiếp cận tri thức như một nguồn cung ứng đầu vào thiết yếu cho sản xuất với chi phí rất thấp, thậm chí là miễn phí. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, giúp họ thu hẹp khoảng cách về năng lực so với các đơn vị lớn nhờ tiếp cận được hệ thống tri thức tương đương.
Khi đó, xuất bản không còn là một ngành hỗ trợ thông tin đơn thuần mà trở thành một yếu tố cấu thành nên năng lực cạnh tranh quốc gia, giúp giảm thiểu tỷ lệ sai sót trong các quyết định kinh doanh và mở ra không gian phát triển mới cho doanh nghiệp trong nền kinh tế số.
TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.
Thúc đẩy chuẩn hóa thông tin
- Thưa ông, trong Chỉ thị 04-CT/TW có nhấn mạnh đến yếu tố "hiện đại" và "đa dạng". Chúng ta nên hiểu hai khái niệm này như thế nào?
TS. Tô Hoài Nam: Theo tôi, đây là định hướng rất quan trọng. Đặc biệt, cần hiểu rằng "đa dạng” và "hiện đại" phải gắn liền với hơi thở của thị trường, nếu không nó sẽ chỉ là những khẩu hiệu sáo rỗng. "Đa dạng" thực chất là "đa dạng" hóa nguồn cung tri thức theo nhu cầu thực tế của thị trường, bao gồm cả sự đa dạng về loại hình như sách điện tử, sách nói, dữ liệu mở; "đa dạng" về đối tượng phục vụ từ người lao động đến học sinh vùng sâu vùng xa; “đa dạng” về các chủ thể tham gia, khuyến khích cả các startup công nghệ vào chuỗi giá trị xuất bản.
Về tính "hiện đại", chúng ta không nên hiểu hẹp là chỉ số hóa các trang sách, mà là sự thay đổi toàn bộ chu trình giá trị từ sản xuất, phân phối đến khai thác dữ liệu người dùng. Một ví dụ điển hình là cuốn sách quản trị giấy có vòng đời rất ngắn, nhưng nếu được chuyển hóa thành nền tảng tri thức số có tính tương tác và cập nhật thường xuyên, nó sẽ trở thành tài sản lâu dài cho doanh nghiệp. Như vậy, bản chất của hiện đại chính là khả năng kéo dài vòng đời giá trị của tri thức trong môi trường số.
- Chỉ thị 04-CT/TW cũng đặt mục tiêu đưa xuất bản Việt Nam vươn ra toàn cầu. Vậy, theo ông để hiện thực hóa những mục tiêu đầy kỳ vọng này, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ, thưa ông?
TS. Tô Hoài Nam: Rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực của doanh nghiệp mà nằm ở thể chế quản lý đôi khi chưa theo kịp thực tiễn, vẫn còn nặng về tiền kiểm và thiếu các cơ chế thử nghiệm cho những mô hình mới như trí tuệ nhân tạo hay nền tảng số. Bên cạnh đó, chính sách bản quyền trong môi trường số chưa đủ mạnh cũng khiến các chủ thể khó đầu tư dài hạn vào nội dung.
Do vậy, chúng ta cần một cuộc cải cách theo hướng kiến tạo thị trường tri thức, hoàn thiện pháp luật về bản quyền và có chính sách ưu đãi đặc thù cho xuất bản số. Trong tiến trình này, ngành xuất bản cần được nhìn nhận lại vai trò, không chỉ là kênh tuyên truyền mà phải là chủ thể sản xuất và phân phối tri thức có trách nhiệm xã hội cao nhất.
Xuất bản phải đóng vai trò là bộ lọc tri thức, tham gia chuẩn hóa thông tin để biến dữ liệu thô thành tri thức hữu ích, đồng thời là kênh phản biện sắc sảo để phát hiện những điểm nghẽn chính sách, giúp người dân và doanh nghiệp hiểu đúng, làm đúng.
- Xin cảm ơn ông!
Chỉ thị 04-CT/TW yêu cầu xây dựng không gian văn hóa đọc hiện đại từ Trung ương đến cơ sở, phát hành sách đến vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số và triển khai sách song ngữ, sách bằng tiếng dân tộc; khuyến khích doanh nghiệp công nghệ tham gia phát triển hệ sinh thái xuất bản số.