Ông Hoàng Thành Vĩnh, Cán bộ Quản lý Chương trình về Kinh tế tuần hoàn, Chất thải, Hóa chất và Đại dương (UNDP Việt Nam) đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề Diễn đàn “Thực thi quy định EPR, thúc đẩy mô hình kinh doanh có trách nhiệm, hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn”.
Giảm dần cơ chế đóng tiền thay cho tái chế
- Thưa ông, năng lực tái chế tại Việt Nam đã có những bước phát triển nhất định, song vẫn còn khoảng trống đối với một số loại bao bì đặc thù. Trong bối cảnh Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được sửa đổi, ông đánh giá thế nào về tác động của những điều chỉnh chính sách EPR đối với doanh nghiệp và thị trường tái chế?
Ông Hoàng Thành Vĩnh: Hệ thống cơ sở tái chế tại Việt Nam đã phát triển ở một số lĩnh vực. Với vật liệu nhựa, năng lực tái chế cơ bản đáp ứng nhu cầu, thậm chí một số nhà máy vẫn phải nhập khẩu nguyên liệu để duy trì hoạt động. Tuy nhiên, đối với những loại bao bì đặc thù như nhựa mềm, bao bì đa lớp hay hộp giấy, năng lực tái chế vẫn cần được đầu tư thêm.
Đưa nghĩa vụ tái chế trở thành động lực phát triển kinh tế tuần hoàn.
Về chính sách EPR, một định hướng đáng chú ý là giảm dần, tiến tới loại bỏ cơ chế doanh nghiệp đóng tiền vào Quỹ Bảo vệ môi trường để thay thế cho việc trực tiếp thực hiện trách nhiệm tái chế. Nếu doanh nghiệp chỉ cần đóng tiền là được xem như hoàn thành nghĩa vụ thì sẽ khó tạo động lực đủ mạnh cho thị trường thu gom, tái chế phát triển. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhà sản xuất cần tham gia thực chất hơn, từ thay đổi thiết kế sản phẩm, điều chỉnh cách sử dụng vật liệu đến chủ động tổ chức thu gom và tái chế sau tiêu dùng.
Một vấn đề khác là phát huy vai trò của các tổ chức được ủy quyền thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO). Tại nhiều quốc gia, PRO là đầu mối tổ chức thu gom, kết nối nhà sản xuất với đơn vị tái chế và điều phối các bên trong chuỗi. Nếu được trao vai trò phù hợp, các tổ chức này có thể góp phần giảm chi phí, nâng hiệu quả thu gom và tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho doanh nghiệp tái chế.
- Để doanh nghiệp tận dụng cơ hội từ chính sách mới và mạnh dạn đầu tư vào chuỗi thu gom, phân loại, tái chế, theo ông, cần tập trung vào những giải pháp nào?
Ông Hoàng Thành Vĩnh: Trước hết, chính sách cần ổn định và có lộ trình rõ ràng. Doanh nghiệp cần biết mục tiêu, tỷ lệ tái chế bắt buộc sẽ thay đổi như thế nào trong từng giai đoạn. Chẳng hạn, tỷ lệ tái chế có thể được điều chỉnh theo chu kỳ 3 năm; việc giảm dần hình thức đóng tiền thay cho thực hiện trách nhiệm tái chế cũng cần được quy định cụ thể.
Ông Hoàng Thành Vĩnh, cán bộ quản lý Chương trình về kinh tế tuần hoàn, chất thải, hóa chất và đại dương, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP Việt Nam).
Đầu tư vào lĩnh vực tái chế thường đòi hỏi nguồn vốn lớn và thời gian thu hồi dài. Vì vậy, nếu chính sách thay đổi liên tục, doanh nghiệp sẽ khó tính toán hiệu quả và rủi ro. Một lộ trình đủ rõ sẽ giúp họ chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, đầu tư công nghệ và mở rộng công suất.
Thứ hai, cần phát triển hạ tầng thu gom thông qua các chính sách ưu đãi, tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tham gia. Nhà nước khó có thể trực tiếp đầu tư toàn bộ hệ thống thu gom, phân loại và tái chế. Do đó, các chính sách về thuế, phí và hỗ trợ đầu tư cần được thiết kế phù hợp để thu hút nguồn lực xã hội.
Thứ ba, cần quan tâm đến lực lượng thu gom phi chính thức. Đây là bộ phận vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống thu gom chất thải tại Việt Nam, nhưng điều kiện làm việc, thu nhập và khả năng tiếp cận chính sách an sinh còn hạn chế.
Cần có giải pháp hỗ trợ người thu gom phế liệu, các cơ sở thu mua nhỏ lẻ đáp ứng dần yêu cầu về đăng ký kinh doanh, hóa đơn, chứng từ, đồng thời tiếp cận bảo hiểm và an sinh xã hội. Nếu áp dụng quy định quá cứng nhắc, vượt quá khả năng của các cơ sở quy mô hộ gia đình, họ có thể gặp khó khăn trong duy trì hoạt động. Khi đó, chi phí thu gom sẽ tăng và toàn bộ chuỗi tái chế cũng chịu tác động. Vì vậy, cần có cách tiếp cận linh hoạt, vừa từng bước đưa lực lượng này vào hệ thống chính thức, vừa hỗ trợ họ đáp ứng các yêu cầu cần thiết.
Thu gom có trách nhiệm, tạo nền tảng cho thị trường tái chế
- Thực tế cho thấy, thu gom vẫn là một trong những khâu khó khăn nhất trong thực hiện EPR, đặc biệt với bao bì sau sử dụng. Theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ để bảo đảm nguồn nguyên liệu cho doanh nghiệp tái chế?
Ông Hoàng Thành Vĩnh: Thu gom là khâu khó nhất đối với nhiều loại bao bì thuộc phạm vi EPR. Chẳng hạn, với bao bì hộp giấy, chi phí thu gom là vấn đề đáng quan tâm. Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư vào tái chế nếu bảo đảm được nguồn nguyên liệu đầu vào. Một số doanh nghiệp quan tâm đến tái chế săm, lốp đã trao đổi với UNDP về khả năng bảo đảm nguồn nguyên liệu trước khi quyết định đầu tư. Đối với nhựa, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn sử dụng phế liệu nhập khẩu, trong khi một phần nhựa thải phát sinh trong nước tiếp tục bị đưa đến các bãi chôn lấp. Điều đó cho thấy, khó khăn không chỉ nằm ở công suất hay công nghệ của nhà máy mà còn ở khả năng thu gom sản phẩm, bao bì sau sử dụng với khối lượng đủ lớn, chất lượng phù hợp và chi phí hợp lý.
Các mô hình thu gom bao bì tại trường học, cửa hàng đang phát huy tác dụng, nhưng quy mô còn nhỏ so với lượng chất thải phát sinh trong sinh hoạt hằng ngày. Muốn mở rộng hoạt động tái chế, cần đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn, tổ chức thu gom riêng và phát triển các cơ sở phân loại tập trung (MRF). Đây là khâu quan trọng để cung cấp nguyên liệu ổn định cho nhà máy.
UNDP cũng đang định hướng hợp tác với Tetra Pak tại Hải Phòng, địa phương triển khai phân loại rác tại nguồn, nhằm kết nối hoạt động thu gom riêng, phân loại tập trung và chuyển giao vật liệu cho các cơ sở tái chế. Những chương trình hợp tác giữa các doanh nghiệp như Vinamilk và Tetra Pak có thể góp phần mở rộng nguồn lực cho hoạt động thu gom. Tuy nhiên, để hình thành thị trường tái chế quy mô lớn, sáng kiến của doanh nghiệp cần đi cùng hạ tầng thu gom, phân loại đồng bộ và sự tham gia của chính quyền địa phương.
- Bên cạnh hiệu quả kinh tế và yêu cầu tuân thủ EPR, thu mua có trách nhiệm đang được đặt ra đối với toàn bộ chuỗi cung ứng tái chế. Ông nhìn nhận thế nào về vai trò của tiêu chí này và khả năng đưa vào đánh giá thực hiện EPR tại Việt Nam?
Ông Hoàng Thành Vĩnh: Kinh doanh có trách nhiệm không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn phải tạo ra giá trị tích cực cho người lao động, môi trường và xã hội. Việt Nam hiện là một trong 5 quốc gia đầu tiên tham gia thí điểm Sáng kiến Thu mua có trách nhiệm (RSI) do The Circulate Initiative khởi xướng. Sáng kiến hướng tới cải thiện điều kiện lao động, bảo vệ quyền lợi người thu gom phế liệu tự do và xây dựng chuỗi cung ứng tái chế công bằng, minh bạch hơn.
Đến quý III/2026, chương trình thí điểm chuỗi cung ứng tái chế nhựa tại Việt Nam đã thu mua có trách nhiệm 44.850 tấn nhựa phế liệu, trực tiếp và gián tiếp cải thiện thu nhập, điều kiện làm việc cho 8.422 lao động. Hàng trăm doanh nghiệp, cơ sở thu mua phế liệu được tập huấn về khung RSI, nghĩa vụ thuế và an toàn, vệ sinh lao động.
Chương trình còn hỗ trợ cải thiện điều kiện tại các vựa thu mua phế liệu, cung cấp bảo hiểm y tế, đồ bảo hộ cho người lao động, kết nối nguồn vốn vi mô và nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng. Qua đó, một số cơ sở từng bước đáp ứng quy định về hóa đơn, thuế và tiếp cận vốn vay.
Từ thực tiễn này, tôi cho rằng cần nhân rộng mô hình với sự tham gia của cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Các nhãn hàng, nhà sản xuất cần chủ động cam kết thu mua có trách nhiệm; PRO và đơn vị tái chế cần đưa tiêu chuẩn này vào quy trình thực hiện nghĩa vụ EPR. Đây cũng là cách nâng cao tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc phế liệu trong chuỗi cung ứng.
Về chính sách, cần gắn Kế hoạch hành động quốc gia thúc đẩy kinh doanh có trách nhiệm giai đoạn 2023-2027 theo Quyết định số 843/QĐ-TTg với quá trình hoàn thiện và thực thi Luật Bảo vệ môi trường. EPR có thể trở thành công cụ hỗ trợ các cơ sở thu mua nhỏ và lao động tự do từng bước chính thức hóa hoạt động. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung tiêu chí thu mua có trách nhiệm vào đánh giá thực hiện EPR, có cơ chế ưu tiên nguồn lực từ Quỹ Bảo vệ môi trường cho các PRO và đơn vị tái chế đáp ứng tốt các tiêu chuẩn xã hội, môi trường. Qua đó, hoạt động tái chế không chỉ đáp ứng yêu cầu về khối lượng mà còn quan tâm đến điều kiện làm việc và quyền lợi của người tham gia chuỗi.
- Xin cảm ơn ông!
Bên cạnh yêu cầu mở rộng quy mô thu gom, tái chế, doanh nghiệp cần quan tâm đến yếu tố kinh doanh có trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Sự đồng hành lâu dài giữa các bên sẽ góp phần xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, đáp ứng các yêu cầu về trách nhiệm môi trường và hướng tới phát triển bền vững.