Mỗi sản vật kể một câu chuyện văn hóa
Cách trung tâm tỉnh Lai Châu khoảng 5 km, chợ phiên San Thàng (phường Tân Phong) từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân địa phương và du khách gần xa. Câu nói “chưa đi chợ phiên San Thàng coi như chưa đến Lai Châu” được người dân truyền tai nhau không chỉ thể hiện sức hấp dẫn của một phiên chợ vùng cao mà còn cho thấy vị trí đặc biệt của chợ trong đời sống văn hóa, kinh tế của cộng đồng các dân tộc nơi đây.
Chợ phiên San Thàng (tỉnh Lai Châu) từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân địa phương và du khách.
Chợ họp chính vào sáng thứ Năm, tối thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần. Từ khi trời còn tờ mờ sáng, đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Giáy, Tày, Lự… đã vượt những cung đường núi để mang sản vật đến trao đổi, mua bán. Người mang rau rừng, gạo nếp, mật ong; người mang thảo quả, mắc khén, ớt khô; người lại đem theo những sản phẩm thổ cẩm được dệt, thêu bằng đôi bàn tay khéo léo. Ở mỗi gian hàng, mỗi sản phẩm không chỉ có giá trị sử dụng mà còn chứa đựng những câu chuyện về tập quán canh tác, nghề thủ công và kinh nghiệm sản xuất được truyền qua nhiều thế hệ.
Dừng chân bên những gian hàng bán nông sản, du khách dễ dàng bắt gặp các loại gia vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Chị Phan Thị Nòn, người Giáy ở bản San Thàng, chuyên bán các loại đồ khô tại chợ. Chị cho biết, những sản phẩm như thảo quả, mắc khén, ớt, hạt tê… đều do gia đình tự trồng hoặc thu mua từ bà con trong bản. Nhiều du khách rất thích những loại gia vị này bởi hương vị đặc trưng, có thể mang về làm quà hoặc sử dụng trong chế biến món ăn. “Việc đưa sản vật địa phương đến chợ không chỉ giúp gia đình tôi có thêm thu nhập mà còn tạo cơ hội để những sản phẩm gắn với đời sống hằng ngày của đồng bào được nhiều người biết đến hơn”, chị Nòn nói.
Không chỉ có nông sản, khu vực ẩm thực cũng là điểm dừng chân hấp dẫn tại chợ San Thàng. Những nồi thắng cố nghi ngút khói, bát phở nóng, những chiếc bánh bò, bánh rán, bánh bỏng, bánh khảo… mang đến cho du khách trải nghiệm ẩm thực đậm chất vùng cao. Trong số những người gắn bó lâu năm với nghề làm bánh truyền thống của dân tộc Giáy có bà Hoàng Thị Thương, ở bản San Thàng. Gần 40 năm qua, bà vẫn đều đặn chuẩn bị những mẻ bánh để kịp mang ra chợ mỗi phiên. Hơn chục loại bánh được làm từ gạo nếp và những nguyên liệu quen thuộc hấp dẫn người dân và du khách. Với bà Thương, làm bánh không chỉ để trang trải cuộc sống mà còn là cách giữ gìn nghề truyền thống của dân tộc mình. Những gói bánh, gói cốm non được khách hàng mua về làm quà, gửi xuống Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác.
Các món bánh truyền thống của dân tộc Giáy ở bản San Thàng thu hút người dân và du khách.
Theo ông Mùa A Trừ, Bí thư Đảng ủy phường Tân Phong, bản San Thàng hiện có Tổ liên kết sản xuất bánh truyền thống dân tộc Giáy với gần 30 thành viên. Việc hình thành tổ liên kết tạo điều kiện để chị em phụ nữ học nghề, duy trì sản xuất, chia sẻ kinh nghiệm và cùng nhau đưa sản phẩm truyền thống đến gần hơn với thị trường. Đây cũng là minh chứng cho thấy bảo tồn văn hóa có thể gắn liền với phát triển kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Cùng với bánh truyền thống của người Giáy, rượu ngô Sùng Phài của đồng bào Mông, lạp sườn, thịt sấy của đồng bào Thái và nhiều món ăn đặc sản khác đang góp phần làm phong phú thị trường hàng hóa địa phương. Mỗi sản phẩm mang một dấu ấn riêng, tạo nên sức hấp dẫn cho chợ phiên và mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm đặc trưng của Lai Châu.
Anh Vũ Văn Cường, du khách đến từ Bắc Ninh, chia sẻ: “Tôi đã nhiều lần trở lại chợ San Thàng bởi nơi đây có nhiều sản phẩm đặc sắc của các dân tộc tỉnh Lai Châu, từ trang phục, đồ dùng sinh hoạt đến nông sản, ẩm thực. Điều hấp dẫn nhất với tôi và nhiều du khách là được trực tiếp trải nghiệm, lựa chọn những sản vật địa phương và thưởng thức hương vị riêng của vùng cao”.
Từ nét đẹp phiên chợ đến văn hóa tiêu dùng hiện đại
Nếu trước đây, chợ phiên chủ yếu đáp ứng nhu cầu trao đổi hàng hóa, thì ngày nay, cùng với sự phát triển của du lịch và kinh tế thị trường, San Thàng đang trở thành không gian kết nối giữa sản xuất, tiêu dùng và quảng bá văn hóa địa phương. Điều đáng trân trọng là trong nhịp sống hiện đại, những giá trị truyền thống vẫn được duy trì thông qua cách người dân làm ra sản phẩm, giới thiệu hàng hóa và ứng xử trong mua bán.
Thực tiễn sinh động này cũng phản ánh rõ tinh thần của Khung hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị con người Việt Nam trong tiêu dùng và Bộ quy tắc ứng xử trong văn hóa tiêu dùng do Bộ Công Thương ban hành kèm theo Quyết định số 1536/QĐ-BCT ngày 29/6/2026. Bộ quy tắc hướng đến xây dựng môi trường tiêu dùng văn minh, minh bạch, có trách nhiệm; phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời hình thành chuẩn mực hành vi tiêu dùng phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.
Những sản vật của bà con đồng bào dân tộc tại chợ San Thàng luôn được người dân và du khách lựa chọn.
Không dừng lại ở giao dịch, văn hóa tiêu dùng hiện đại còn đặt ra yêu cầu cao về trách nhiệm với cộng đồng và môi trường. Tại chợ San Thàng, tỉnh Lai Châu - nơi phần lớn sản vật do đồng bào tự nuôi trồng, khai thác và chế biến thủ công truyền thống chính là nguồn hàng hóa mang đậm dấu ấn địa phương. Việc gìn giữ cảnh quan sạch đẹp, hạn chế sử dụng túi ni-lông dùng một lần, không xả rác bừa bãi và bảo vệ không gian văn hóa bản địa đang từng bước trở thành ý thức tự giác của cả tiểu thương lẫn du khách, hướng tới mục tiêu tiêu dùng xanh và bền vững.
Chợ phiên San Thàng không chỉ bảo tồn không gian giao thương truyền thống mà còn là cách thiết thực để giữ gìn bản sắc dân tộc và lan tỏa văn hóa tiêu dùng văn minh, bền vững trong giai đoạn mới.
Rời phiên chợ San Thàng, chúng tôi thấy những gian hàng vẫn tấp nập người mua, kẻ bán. Những chiếc bánh truyền thống được gói ghém cẩn thận, những túi gia vị được lựa chọn làm quà và những tấm thổ cẩm đang được theo chân du khách đến nhiều miền đất mới. Và mỗi sản phẩm khi rời phiên chợ lại mang theo một phần câu chuyện về con người, văn hóa và cuộc sống vùng cao Lai Châu. Duy trì và phát huy sức sống của chợ phiên San Thàng không chỉ bảo tồn không gian giao thương truyền thống, mà còn là cách thiết thực để giữ gìn bản sắc dân tộc và lan tỏa văn hóa tiêu dùng văn minh, bền vững trong giai đoạn mới.