Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ quý IV/2026 của Bộ Công Thương cuối tháng 9, Bộ Công Thương cho biết tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử đã đạt 68%, trong khi thị trường thương mại điện tử B2C tăng 19,5%.
Tuy nhiên, khi người mua chủ yếu tiếp cận sản phẩm qua hình ảnh, video và lời giới thiệu, nhiều rủi ro cũng xuất hiện. Từ hàng hóa không đúng mô tả, nguồn gốc khó xác định đến thủ đoạn giả danh người bán, đơn vị vận chuyển để chiếm đoạt tiền, những “cạm bẫy” mua sắm trực tuyến ngày càng khó nhận diện.
Những chiếc “bẫy” ngày càng khó nhận diện
Trên các hội nhóm chia sẻ kinh nghiệm tiêu dùng, không khó để bắt gặp những bài viết phản ánh sản phẩm khác hình ảnh quảng cáo, chất lượng không như mong đợi, bao bì có dấu hiệu bất thường hoặc gặp khó khăn khi đổi trả. Hình ảnh bắt mắt, lời quảng cáo về công dụng, mức giá thấp hoặc chương trình giảm giá giới hạn thời gian có thể thúc đẩy người mua quyết định nhanh khi thông tin về nguồn gốc và chất lượng chưa được kiểm tra đầy đủ.
Mua sắm trực tuyến tiện lợi nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với người tiêu dùng. Ảnh: Minh Đức
Theo báo cáo ngày 25/9/2026 của Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương, riêng quý III/2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 11.916 vụ, xử lý 9.354 vụ với 10.400 hành vi vi phạm và chuyển 108 vụ sang cơ quan điều tra.
Trong chuyên đề chống hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 6.466 vụ. Riêng lĩnh vực thương mại điện tử ghi nhận 215 vụ bị kiểm tra, xử lý, số tiền thu nộp ngân sách 3,5 tỷ đồng.
Báo cáo tháng 8/2026 của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương cũng nhận định hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả có sự chuyển dịch mạnh sang môi trường số. Các đối tượng sử dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, livestream để quảng cáo, kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc; thường xuyên thay đổi tài khoản, địa điểm kinh doanh và phương thức thanh toán.
Điều này khiến việc nhận diện ngày càng khó khăn. Nếu trước đây người tiêu dùng có thể nghi ngờ từ bao bì sơ sài hay mức giá rẻ bất thường, thì trên môi trường số, sản phẩm vi phạm có thể xuất hiện giữa hàng nghìn gian hàng, được quảng bá bằng hình ảnh chuyên nghiệp và tiếp cận người mua chỉ sau vài thao tác.
Ngày 28/9/2026, Bộ Công an cảnh báo thủ đoạn các đối tượng tự nhận là nhân viên sàn thương mại điện tử, thương hiệu hoặc đơn vị vận chuyển, thông báo sản phẩm vừa nhận thuộc lô hàng lỗi, hàng cấm hoặc có nguy cơ mất an toàn và cần thu hồi.
Để tạo lòng tin, đối tượng có thể đọc đúng họ tên người mua, tên sản phẩm và thời điểm giao nhận. Nạn nhân sau đó được yêu cầu kết bạn qua Zalo, Telegram hoặc Facebook để “xác minh hoàn tiền”, rồi được gửi đường link, mã QR hoặc hướng dẫn thao tác trên điện thoại. Theo Bộ Công an, việc làm theo hướng dẫn có thể khiến thông tin tài khoản ngân hàng, mã xác thực hoặc quyền truy cập thiết bị bị đánh cắp.
Rủi ro từ một đơn hàng trực tuyến vì thế không còn chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm mà đã mở rộng sang dữ liệu cá nhân và tài sản của người mua.
Người tiêu dùng cần chủ động hơn
Các thủ đoạn ngày càng tinh vi khiến việc bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ trông chờ vào khả năng tự phân biệt thật - giả.
Chia sẻ bên lề Hội nghị sơ kết thực hiện Đề án triển khai Quyết định số 1012/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2024 - 2026 ngày 29/9, ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) cho rằng, công tác bảo vệ người tiêu dùng cần đi sâu hơn vào các rủi ro trong đời sống số và những giao dịch có điều khoản phức tạp, trong đó có quảng cáo số, dữ liệu cá nhân, nền tảng số và an toàn sản phẩm.
Ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương). Ảnh: Minh Đức
Theo ông Phan Thế Thắng, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được nhìn theo toàn bộ quá trình của một vụ việc, từ nhận diện rủi ro, lưu giữ bằng chứng đến đàm phán, xử lý khi tranh chấp phát sinh. Người tiêu dùng cũng cần hiểu rõ quyền của mình để chủ động bảo vệ thông tin và quyền lợi hợp pháp.
Qua trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng luật sư thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho rằng, người tiêu dùng nên chủ động lưu giữ chứng cứ ngay từ khi đặt hàng. Những tài liệu quan trọng gồm ảnh chụp trang sản phẩm, quảng cáo, livestream, chính sách đổi trả; đơn hàng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, mã vận đơn, tin nhắn với người bán; cùng bao bì, tem nhãn, hình ảnh hoặc video phản ánh tình trạng thực tế của sản phẩm; dữ liệu cần được giữ ở dạng gốc, không chỉnh sửa.
Theo luật sư, khi hàng hóa không đạt tiêu chuẩn, không bảo đảm chất lượng, công dụng hoặc không đúng nội dung đã công bố, quảng cáo, cam kết, người tiêu dùng có thể yêu cầu đổi hàng, hoàn tiền hoặc bồi thường tùy mức độ vi phạm. Nếu thương lượng không thành, người mua có thể đề nghị cơ quan quản lý hoặc tổ chức xã hội hỗ trợ, sau đó sử dụng các phương thức hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án.
Luật sư Trần Xuân Tiền cũng cho rằng, khung pháp lý đã có bước tiến nhưng khoảng cách giữa quy định và thực thi vẫn còn. Người bán phải cung cấp thông tin trung thực, thực hiện đổi trả, hoàn tiền, bồi thường theo cam kết; nền tảng phải xác thực người bán, gỡ nội dung vi phạm, xử lý tài khoản tái phạm, bảo đảm cơ chế khiếu nại và lưu giữ dữ liệu giao dịch phục vụ truy vết.
Đối với người mua, sự cảnh giác vẫn là lớp phòng vệ trực tiếp. Người tiêu dùng cần kiểm tra thông tin người bán, nguồn gốc sản phẩm, chính sách đổi trả; thận trọng với mức giá thấp bất thường, quảng cáo công dụng vượt trội và chủ động lưu lại chứng cứ giao dịch.
Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đang kéo theo nhiều rủi ro mới trong mua sắm trực tuyến, từ hàng hóa không đúng quảng cáo, hàng giả, hàng kém chất lượng đến các thủ đoạn giả mạo, chiếm đoạt dữ liệu và tài sản. Các chuyên gia cho rằng cần tăng cường giám sát, làm rõ trách nhiệm của người bán, nền tảng số và nâng cao khả năng tự bảo vệ của người tiêu dùng.