Đào tạo khởi nghiệp chưa đi cùng hỗ trợ thực chất
Ngày 12/11, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu Đổi mới và Phát triển (IID) công bố Báo cáo quốc gia về Đại học khởi nghiệp Việt Nam 2026. Khảo sát gần 2.000 sinh viên, cán bộ phụ trách hỗ trợ khởi nghiệp, giảng viên và cựu sinh viên cho thấy, năng lực thúc đẩy khởi nghiệp tại các trường đại học nhìn chung còn ở giai đoạn khởi động, với điểm đánh giá trung bình khoảng 43/100.
PGS.TS. Trương Thị Nam Thắng, Nghiên cứu trưởng Viện IID chia sẻ tại sự kiện.
Nghiên cứu sử dụng khung đánh giá kế thừa HEInnovate của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) và Liên minh châu Âu, trên 8 phương diện. Đáng chú ý, kết quả cho thấy khoảng cách khá lớn giữa đánh giá của cán bộ phụ trách và trải nghiệm của sinh viên. Trong khi nhóm cán bộ đánh giá hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp của nhà trường ở mức 59/100 điểm, sinh viên chỉ đánh giá 32/100 điểm.
Theo PGS.TS. Trương Thị Nam Thắng, Nghiên cứu trưởng Viện IID, chênh lệch này phản ánh khoảng cách giữa cách nhà trường nhìn nhận hiệu quả hoạt động và những gì người học thực sự được tiếp cận, thụ hưởng. Thực tế, hoạt động đào tạo khởi nghiệp đã được triển khai tại nhiều trường. Khoảng 53% sinh viên tham gia khảo sát cho biết từng học nội dung hoặc học phần liên quan đến khởi nghiệp; 55% đã tham gia ít nhất một hoạt động ngoại khóa trong 12 tháng. Tuy nhiên, chỉ khoảng 10% tiếp cận các hình thức hỗ trợ chuyên sâu như cố vấn, vườn ươm và chương trình đồng hành.
Đáng chú ý, khoảng 28% sinh viên có nhu cầu tìm cố vấn nhưng không biết tìm ở đâu; 25% có ý tưởng khởi nghiệp nhưng chưa từng tìm kiếm chương trình hỗ trợ để phát triển ý tưởng. Điều này cho thấy điểm nghẽn không hẳn nằm ở sự quan tâm của người học, mà ở khả năng tiếp cận các nguồn lực cần thiết.
Các học phần, cuộc thi và hội thảo có thể khơi dậy tinh thần khởi nghiệp, nhưng chưa đủ để giúp một dự án vượt qua những khó khăn về công nghệ, quản trị, tài chính và thị trường. Một kết quả khảo sát khác cũng cho thấy sinh viên đánh giá hiệu quả hỗ trợ tích cực hơn khi được kết hợp học tập chính khóa với hoạt động ngoại khóa, thay vì chỉ tiếp cận kiến thức trên lớp. Điều đó đặt ra yêu cầu gắn đào tạo với thực hành và các chương trình đồng hành cụ thể.
PGS.TS. Trương Thị Nam Thắng cho rằng, một trong những hạn chế hiện nay là năng lực tổ chức hỗ trợ chuyên sâu tại các trường. Cán bộ phụ trách khởi nghiệp thường xuất phát từ các đơn vị quản lý công tác sinh viên, có kinh nghiệm tổ chức đào tạo, tuyên truyền, hội thảo và cuộc thi. Trong khi đó, ươm tạo doanh nghiệp, cố vấn, đồng hành với dự án và kết nối nhà đầu tư đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và mạng lưới quan hệ rộng hơn.
Sinh viên cũng phải đối mặt với rào cản về vốn, kinh nghiệm và quan hệ thị trường. Nhiều gia đình vẫn kỳ vọng con em có công việc ổn định sau khi tốt nghiệp, trong khi người trẻ chưa tích lũy đủ nguồn lực để tự vận hành doanh nghiệp.
Vì vậy, theo bà Trương Thị Nam Thắng, không nên đặt nặng yêu cầu sinh viên phải thành lập doanh nghiệp ngay sau khi ra trường. Quan trọng hơn là hình thành tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, khuyến khích nghiên cứu và phát triển giải pháp. Khi có sản phẩm hoặc giải pháp khả thi, người trẻ có thể hợp tác với doanh nghiệp để chuyển giao, thương mại hóa, thay vì phải tự đảm nhiệm toàn bộ hoạt động kinh doanh.
Đổi mới sáng tạo phải gắn với nhu cầu thực tiễn
Để một ý tưởng phát triển thành sản phẩm hoặc mô hình kinh doanh, kiến thức chuyên môn là chưa đủ. Người khởi nghiệp còn cần sự tham gia của doanh nghiệp, nhà đầu tư, chuyên gia và các tổ chức hỗ trợ. Vì vậy, hoạt động khởi nghiệp đại học cần được đặt trong mối liên kết với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thay vì giới hạn trong phạm vi nhà trường.
Sản phẩm của HTX Toong Xăng Xanh và HTX Mộc SaFarm trưng bày bên lề sự kiện.
Một số mô hình doanh nghiệp tạo tác động xã hội và môi trường cho thấy hướng tiếp cận này. Năm 2026, chương trình Forest Ecopreneur thông qua Eco-Venture Innovation Hub (EVI Hub - mạng lưới hỗ trợ chuyên biệt dành cho các doanh nghiệp sinh thái rừng tại Việt Nam) đã hỗ trợ 14 doanh nghiệp ươm tạo và 5 doanh nghiệp tăng tốc. Trong đó, Công ty TNHH Công nghệ và Thương mại ALUFA (doanh nghiệp nuôi ong dưới tán rừng tại A Lưới, TP. Huế) là ví dụ về kết hợp hoạt động kinh doanh với khai thác giá trị hệ sinh thái tự nhiên, tạo sinh kế gắn với bảo tồn rừng.
Ở lĩnh vực du lịch, mô hình DeafGo hướng tới xây dựng sản phẩm do người điếc trực tiếp tham gia thiết kế, tổ chức và dẫn dắt. Tour thử nghiệm tại Hà Nội ngày 8/11/2026 do một hướng dẫn viên người đếc Việt Nam tự lên kế hoạch và dẫn dắt, với 10 người tham gia. Bà Seohee Lim, nhà sáng lập kiêm Giám đốc DeafNuri (Hàn Quốc), chia sẻ: “Nhân vật chính của du lịch có thể không phải là một chuyên gia nào đó, mà là những người hiểu rõ vùng đất đó nhất”.
Điểm đáng chú ý là người điếc không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách hỗ trợ mà trực tiếp tham gia tạo ra sản phẩm và giá trị kinh tế. Theo bà Trương Thị Nam Thắng, người điếc có ngôn ngữ và văn hóa riêng, do đó hoạt động du lịch cần tính đến khả năng tiếp cận thông tin, bố trí không gian, ánh sáng, vị trí giao tiếp và đội ngũ phiên dịch phù hợp.
Dù hoạt động khởi nghiệp đã được quan tâm tại nhiều cơ sở giáo dục đại học, năng lực hỗ trợ người học phát triển ý tưởng thành dự án thực tế vẫn còn hạn chế.
Các mô hình trên cho thấy đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc thành lập doanh nghiệp mới. Những giải pháp xuất phát từ nhu cầu thực tế của cộng đồng, có khả năng tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế cũng là hướng đi quan trọng. Tuy nhiên, để nhân rộng, các mô hình vẫn cần thị trường, nguồn lực tài chính và cơ chế hợp tác ổn định.
Theo các chuyên gia, hiệu quả khởi nghiệp đại học cần được đánh giá bằng khả năng ứng dụng kết quả nghiên cứu, phát triển sản phẩm và giải quyết nhu cầu thực tiễn, thay vì chỉ tính số cuộc thi hay doanh nghiệp thành lập. Muốn vậy, các trường cần xây dựng cơ chế hỗ trợ xuyên suốt từ phát triển ý tưởng đến ươm tạo, thương mại hóa, đồng thời tăng cường kết nối với doanh nghiệp, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ chuyên nghiệp.
Việt Nam xác định khởi nghiệp đổi mới sáng tạo là động lực thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong hệ sinh thái đó, trường đại học không chỉ đào tạo nhân lực mà còn có vai trò hình thành ý tưởng, phát triển công nghệ và kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp. Tuy nhiên, năng lực hỗ trợ khởi nghiệp giữa các trường còn chênh lệch. Nhiều cơ sở vẫn chủ yếu tổ chức đào tạo, hội thảo, cuộc thi, thiếu cơ chế cố vấn, ươm tạo để đưa ý tưởng thành sản phẩm có khả năng thương mại hóa.