Hạ tầng phát triển, năng lực công nghệ nội địa đến đâu?
Các dự án đường sắt, năng lượng, cảng biển và hạ tầng số đang mở ra thị trường lớn cho ngành cơ khí, điện tử, tự động hóa và công nghệ thông tin. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để nguồn lực đầu tư hạ tầng trở thành động lực nâng cao năng lực sản xuất, thúc đẩy phát triển công nghiệp trong nước.
Theo Cục Thống kê, Bộ Tài chính, 10 tháng năm 2026, vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách nhà nước ước đạt 783,9 nghìn tỷ đồng, bằng 69% kế hoạch năm và tăng 19,8% so với cùng kỳ năm trước. Quy mô đầu tư lớn kéo theo nhu cầu về vật liệu, thiết bị, công nghệ và dịch vụ kỹ thuật. Song, giá trị các hợp đồng xây lắp chưa đủ để đánh giá hiệu quả lan tỏa đối với công nghiệp nội địa. Điều cần quan tâm là doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận được bao nhiêu công đoạn, tiếp nhận và làm chủ công nghệ đến đâu, có đủ năng lực thiết kế, chế tạo, vận hành và bảo trì sau khi dự án hoàn thành hay không.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới đã xác định rõ định hướng gắn đầu tư hạ tầng với phát triển công nghiệp nội địa. Theo đó, các công trình đường sắt, năng lượng, đô thị, cảng biển và hạ tầng số phải tạo điều kiện cho những ngành cơ khí, luyện kim, vật liệu mới, thiết bị điện, tự động hóa, phần mềm và tư vấn thiết kế phát triển. Đồng thời, mở rộng cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tích lũy công nghệ, kinh nghiệm, nâng cao năng lực thực hiện các công đoạn có giá trị gia tăng và từng bước làm chủ những dự án lớn.
Định hướng này đòi hỏi đổi mới cách tổ chức đầu tư hạ tầng, trong đó năng lực tham gia của doanh nghiệp Việt Nam, khả năng tiếp nhận, làm chủ công nghệ và giá trị gia tăng tạo ra trong nước cần trở thành những tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án.
Robot trên dây chuyền sản xuất công nghiệp
Đơn cử, dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có quy mô đầu tư lớn, kéo theo nhu cầu về thiết bị cơ khí, hệ thống điện, tín hiệu, điều khiển và các dịch vụ kỹ thuật chuyên ngành. Ngày 24/8/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 40/2026/QH16 điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án, nâng sơ bộ tổng mức đầu tư lên 289.339 tỷ đồng. Tuyến chính dài khoảng 363 km, các tuyến nhánh khoảng 63 km, đi qua 6 tỉnh, thành phố và kết nối các trung tâm kinh tế, công nghiệp với cửa ngõ xuất nhập khẩu phía Bắc. Thực tế này đòi hỏi quá trình chuẩn bị và triển khai dự án phải xác định rõ những công nghệ cần tiếp nhận, những công đoạn doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia và lộ trình nâng cao năng lực trong nước.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Đỗ Nguyên Hưng, Tổng Thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam nhấn mạnh, đầu tư hạ tầng cần gắn với mục tiêu nâng cao năng lực công nghiệp và làm chủ công nghệ trong nước. Các dự án quy mô lớn phải mở rộng cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia thiết kế, điều khiển, tích hợp hệ thống, phát triển phần mềm và quản lý vận hành. Đồng thời, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học nhằm giải quyết những yêu cầu công nghệ từ thực tiễn sản xuất.
Thực tế ngành điện đã ghi nhận những kết quả ấn tượng. Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam, ngày 14/12/2025, máy biến áp 500 kV, công suất 900 MVA do Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) thiết kế, chế tạo đã đóng điện thành công tại Trạm biến áp 500 kV Hòa Bình. Sản phẩm thuộc nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, trải qua quá trình nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và nghiệm thu trước khi đưa vào vận hành. Kết quả này đánh dấu bước tiến về năng lực thiết kế và chế tạo thiết bị điện siêu cao áp trong nước.
Tiếp đó, ngày 28/9/2026, EEMC khởi công dự án khoa học và công nghệ cấp quốc gia nghiên cứu, thiết kế và chế tạo cuộn kháng bù ngang điện áp 500 kV, công suất 120 MVAr. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đây là nhóm thiết bị Việt Nam còn phụ thuộc nguồn nhập khẩu. Dự án hướng tới phát triển năng lực chế tạo trong nước, giảm chi phí nhập khẩu và nâng cao tính chủ động trong vận hành hệ thống điện.
Tuy nhiên, hai sản phẩm đang ở những giai đoạn phát triển khác nhau. Máy biến áp 500 kV, công suất 900 MVA đã được đưa vào vận hành, còn cuộn kháng bù ngang 500 kV đang trong quá trình nghiên cứu, chế tạo. Kết quả từ ngành điện đặt ra yêu cầu đánh giá năng lực công nghiệp theo từng mức độ làm chủ công nghệ, từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo đến thử nghiệm và vận hành thương mại. Quan trọng hơn, những năng lực tích lũy qua từng dự án cần được phát huy để doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục phát triển sản phẩm mới, tham gia các công trình có yêu cầu kỹ thuật cao và từng bước giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu.
Công nhân EEMC lắp đặt, hoàn thiện các bộ phận của máy biến áp tại nhà máy.
Đặt lại thước đo hiệu quả đầu tư hạ tầng
Nghị quyết số 27-NQ/TW xác định phát triển kết cấu hạ tầng hiện đại, đồng bộ, tăng cường kết nối liên vùng là nhiệm vụ quan trọng trong tổ chức lại không gian phát triển quốc gia.
Cụ thể hóa định hướng này, ngày 9/11/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 358/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW. Chương trình xác định phát triển kết cấu hạ tầng trở thành ngành kinh tế chiến lược, gắn các công trình đường sắt, cảng biển, năng lượng, đô thị thông minh và hạ tầng số với phát triển công nghiệp hỗ trợ, từng bước làm chủ công nghệ sản xuất và nâng tỷ lệ nội địa hóa. Theo đó, hiệu quả đầu tư hạ tầng cần được đánh giá toàn diện hơn, từ tiến độ, chất lượng công trình, khả năng khai thác đến giá trị công nghiệp tạo ra trong nước.
Phân tích vấn đề tổ chức lại không gian phát triển, TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh vai trò kết nối các khu công nghiệp với cảng biển, sân bay, đường sắt, trung tâm logistics, viện nghiên cứu và trường đại học. Theo ông, mạng lưới liên kết này góp phần giảm chi phí giao dịch, nâng hiệu quả vận chuyển và thúc đẩy phối hợp giữa các địa phương.
Đối với lĩnh vực công nghiệp, kết nối liên vùng còn tạo điều kiện để doanh nghiệp khai thác năng lực nghiên cứu, đào tạo và dịch vụ kỹ thuật phục vụ những dự án lớn. Các địa phương có thể tham gia những công đoạn khác nhau trong chuỗi sản xuất, từ chế tạo thiết bị, linh kiện đến phát triển phần mềm điều khiển, tích hợp hệ thống và bảo trì. Khả năng phân công sản xuất và phối hợp giữa các doanh nghiệp sẽ quyết định hiệu quả liên kết.
Tuy nhiên, kết nối giao thông và logistics mới tạo điều kiện cho liên kết sản xuất. Để nâng cao năng lực công nghệ trong nước, các dự án cần xác định cụ thể những nhiệm vụ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và chuyển giao công nghệ mà doanh nghiệp Việt Nam có thể đảm nhận.
Robot công nghiệp thực hiện công đoạn hàn thân xe trên dây chuyền sản xuất ô tô. Ảnh: minh họa: VGP.
Đối với lĩnh vực đường sắt, Nghị định số 319/2025/NĐ-CP ngày 12/12/2025 của Chính phủ quy định các cơ chế, chính sách đặc thù về phát triển khoa học, công nghệ, nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ đối với công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia. Đây là cơ sở pháp lý để triển khai các hoạt động tiếp nhận công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển năng lực doanh nghiệp trong nước gắn với những dự án hạ tầng chiến lược.
Song, hiệu quả chuyển giao công nghệ phải được đánh giá bằng những kết quả rõ ràng. Doanh nghiệp Việt Nam có thể tiếp nhận và sử dụng những tài liệu thiết kế nào, làm chủ được công đoạn nào, bao nhiêu kỹ sư được đào tạo và những loại thiết bị nào có thể tự chế tạo, sửa chữa hoặc thay thế sau khi dự án hoàn thành?
Cùng với năng lực công nghệ, hiệu quả phân bổ vốn đầu tư cần được xem xét trên phạm vi toàn vùng. Theo TS. Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, hiệu quả phát triển vùng cần được đánh giá thông qua năng suất lao động, chi phí logistics, khả năng khai thác hạ tầng và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư. Ông nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế điều phối liên vùng nhằm hài hòa lợi ích giữa các địa phương, bảo đảm nguồn lực được phân bổ dựa trên hiệu quả kinh tế chung.
Đối với lĩnh vực công nghiệp, hiệu quả của các dự án hạ tầng liên vùng còn thể hiện ở khả năng hình thành chuỗi liên kết sản xuất và gia tăng giá trị trong nước. Cùng với kết nối giao thông, logistics, cần phát huy năng lực của doanh nghiệp Việt Nam trong cung cấp thiết bị, phát triển công nghệ và dịch vụ kỹ thuật. Đây là yếu tố quan trọng để nguồn vốn đầu tư hạ tầng tạo sức lan tỏa tới các ngành công nghiệp và nâng cao năng lực sản xuất của toàn vùng.
Để cụ thể hóa Nghị quyết số 27-NQ/TW, trước hết cần xác định những nhóm thiết bị, linh kiện và dịch vụ doanh nghiệp Việt Nam có khả năng đảm nhận trong từng dự án. Trên cơ sở đó, triển khai chương trình phát triển nhà cung ứng, đào tạo nhân lực và tiếp nhận công nghệ gắn với nhu cầu thực tế.
Theo ông, cơ chế đánh giá hiệu quả đầu tư cũng cần bổ sung những chỉ tiêu về tỷ lệ thiết bị được chế tạo trong nước, giá trị hợp đồng của doanh nghiệp Việt Nam, số công nghệ tiếp nhận thành công và năng lực tự vận hành, bảo trì sau khi công trình hoàn thành.
Hiện, chưa có bộ dữ liệu công khai thống nhất để đánh giá đầy đủ tỷ lệ thiết bị nội địa, quyền sử dụng công nghệ, kết quả đào tạo kỹ sư và mức độ làm chủ vận hành tại các dự án hạ tầng lớn. Khoảng trống này cần được khắc phục để xác định chính xác hiệu quả lan tỏa của nguồn vốn đầu tư đối với công nghiệp trong nước.
Nghị quyết số 27-NQ/TW đặt ra yêu cầu gắn đầu tư hạ tầng chiến lược với phát triển công nghiệp trong nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này, các dự án cần có cơ chế cụ thể về lựa chọn công nghệ, phát triển nhà cung ứng, chuyển giao kỹ thuật và nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam. Hiệu quả đầu tư cần được đánh giá qua những năng lực công nghiệp hình thành sau mỗi công trình, từ thiết kế, chế tạo thiết bị đến tích hợp hệ thống, vận hành và bảo trì. Đây là cơ sở để doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghiệp.