Thước đo để phân bổ và đánh giá nguồn lực
Chiều 22/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội thảo luận ở hội trường về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất).
Đại biểu Nguyễn Thành Trung - đoàn Lào Cai
Nói về hiệu quả của các dự án đầu tư công, đại biểu Nguyễn Thành Trung - đoàn Lào Cai đánh giá, nhìn vào thực tế các năm qua, chúng ta không khỏi băn khoăn trước nghịch lý là quy trình thủ tục phê duyệt dự án ngày càng chặt chẽ, nhưng hiệu quả đầu tư công vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Hệ số đánh giá hiệu quả sử dụng vốn ICOR giai đoạn 2021-2025 vẫn cao, mặc dù cũng đã giảm so với các giai đoạn trước.
“Phải chăng, ngoài các nguyên nhân đã được Chính phủ nhận định thì còn có một nguyên nhân khác, đó là hệ thống pháp luật hiện hành đang quá tập trung vào kiểm soát đầu vào và sự tuân thủ quy trình mà chưa chú trọng tới kiểm soát kết quả đầu ra và hiệu quả thực tế” - ông Trung nêu quan điểm.
Theo đại biểu đoàn Lào Cai, một dự án giải ngân đúng tiến độ, hồ sơ thanh quyết toán đầy đủ theo quy định nhưng công trình đó không phát huy hiệu quả kinh tế - xã hội thì về mặt thủ tục là đúng pháp luật, nhưng về mặt kinh tế là chưa tối ưu hiệu quả sử dụng ngân sách và gây lãng phí nguồn lực.
Ngược lại, người đứng đầu dám nghĩ, dám làm, muốn linh hoạt điều chỉnh để công trình hoàn thành sớm hơn, mang lại nhiều lợi ích hơn thì luôn phải đối mặt với rủi ro pháp lý do vượt rào thủ tục.
“Chính tư duy quản trị cũ này đã tạo ra một lực cản vô hình, đẩy đội ngũ cán bộ thực thi vào trạng thái an toàn và cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng ách tắc giải ngân vốn đầu tư công” - đại biểu đoàn Lào Cai nêu quan điểm.
Từ các phân tích trên, đại biểu cho rằng cần chuyển dịch toàn diện sang quản lý ngân sách và đầu tư dựa trên kết quả thực tế; đưa nguyên tắc hiệu quả kinh tế - xã hội làm thước đo để phân bổ và đánh giá nguồn lực.
Việc giao vốn không thể dựa vào các danh mục cơ học hay cơ chế "xin - cho", mà phải dựa trên báo cáo đánh giá tác động kinh tế - xã hội định lượng trước khi phê duyệt. Cần ưu tiên bố trí vốn cho những dự án có hiệu quả kinh tế - xã hội, giải quyết được nhiều điểm nghẽn hạ tầng.
Ngoài ra, cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu gắn liền với cơ chế bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Bên cạnh đó, cần xác định rõ người đứng đầu cơ quan chủ quản, chủ đầu tư không chỉ chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của hồ sơ mà còn phải chịu trách nhiệm về tính hiệu quả thực tế của công trình sau khi công trình đưa vào vận hành.
“Luật phải thiết kế một cơ chế an toàn nếu người đứng đầu chứng minh được việc điều chỉnh quy trình là vì lợi ích của dự án, không có động cơ vụ lợi hay tham nhũng, mang lại hiệu quả cho nhà nước thì cần được miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với các vi phạm thủ tục hành chính thông thường” - ông Trung đề xuất.
Nghiên cứu sửa đổi chính sách tiền lương
Quan tâm nội dung về nguyên tắc phân cấp và phân bổ ngân sách cho cấp xã, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ - đoàn Quảng Trị cho biết, dự thảo luật đã xác định ngân sách cấp xã là một trong ba cấp ngân sách thuộc hệ thống ngân sách nhà nước theo quy định tại Điều 7 và khoản 1 Điều 10. Vì thế, pháp lý này cần được thể hiện đồng bộ, thực chất trong các quy định cụ thể của luật.
Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ - đoàn Quảng Trị
Đại biểu cơ bản thống nhất việc dự thảo giao Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách của địa phương, phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương. Song, đối với khoản chi thường xuyên, đại biểu đề nghị Quốc hội xem xét một khung tối thiểu áp dụng thống nhất trong toàn quốc.
Theo phân tích của đại biểu Vũ, căn cứ khoản 5 Điều 4 của dự thảo, chi thường xuyên là khoản chi bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước và tổ chức chính trị. Đây là điều kiện vận hành tối thiểu của hệ thống chính trị ở cơ sở, mang tính thống nhất toàn quốc, không phải khoản chi đặc thù của từng địa phương như chi đầu tư phát triển.
Việc để cấp tỉnh hoàn toàn tự quyết định mức phân bổ chi thường xuyên có thể dẫn đến thực trạng các địa phương chưa tự cân đối được ngân sách phải xây dựng định mức phân bổ cho cấp xã thấp hơn so với các tỉnh, thành có nguồn thu dồi dào, tạo ra sự bất bình đẳng về điều kiện bảo đảm vận hành bộ máy chính quyền thuộc cấp cơ sở.
Khoản 5 Điều 19 đã giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội thẩm quyền quyết định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ chi ngân sách nhà nước. Đây cũng là căn cứ để Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên thống nhất toàn quốc theo thông lệ hiện hành.
Với tinh thần đó, cùng khoản 2 Điều 42 về ưu tiên bảo đảm ngân sách cho địa bàn đặc thù, đại biểu Vũ đề nghị Quốc hội xem xét giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành khung nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ chi thường xuyên tối thiểu (tức là mức sàn) để áp dụng thống nhất cho cấp xã trên toàn quốc, có quy định hệ số điều chỉnh đối với các khu vực đặc thù.
Đồng thời, quy định rõ Hội đồng nhân dân cấp tỉnh căn cứ khung quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để cụ thể hóa định mức phân bổ cho từng đơn vị hành chính cấp xã thuộc phạm vi quản lý, bảo đảm không phân bổ thấp hơn mức sàn do Trung ương quy định, kể cả các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách.
Vấn đề nữa được đại biểu Vũ đề cập là việc thể chế hóa các chính sách tiền lương và an sinh xã hội trong quy định thu chi ngân sách. Đại biểu cho biết, Nghị quyết số 27 của Trung ương xác định mục tiêu cải cách chính sách tiền lương nhằm bảo đảm cho cán bộ, công chức, viên chức sống được bằng lương. Mặc dù vậy, việc cụ thể hóa nguyên tắc này trong dự thảo luật còn một số điểm chưa đồng bộ.
Tại Điều 9 dự thảo quy định danh mục các lĩnh vực ưu tiên bố trí ngân sách nhưng chưa thể chế hóa nguyên tắc ưu tiên bố trí nguồn lực cho chính sách tiền lương. Trong khi đó, điểm c khoản 2 Điều 70 xếp việc bổ sung nguồn cải cách tiền lương ở ưu tiên thứ ba khi phân bổ nguồn tăng thu, sau ưu tiên giảm bội chi và bổ sung Quỹ dự phòng tài chính. Điều 62 cũng chỉ coi chi tiền lương là khoản "không thể trì hoãn" trong cơ chế tạm cấp đầu năm. Theo đại biểu, đây là nguyên tắc mang tính giải pháp tình huống hơn là nguyên tắc quản lý ngân sách một cách chủ động.
Nêu thực tiễn cho thấy thu nhập tối thiểu của người lao động ở khu vực công lẫn khu vực tư đều đang chịu áp lực lớn, nhất là tại các địa bàn đô thị lớn, đại biểu đoàn Quảng Trị đề nghị Quốc hội xem xét bổ sung khoản 7 Điều 9 nguyên tắc ưu tiên cân đối, bố trí nguồn lực ngân sách cho chính sách tiền lương khu vực công.
Đồng thời, đề nghị nghiên cứu sửa đổi chính sách tiền lương tại Bộ luật Lao động đối với khu vực tư, bảo đảm cán bộ, công chức, viên chức và người lao động đủ sống bằng chính đồng lương của mình, bảo đảm hài hòa với yêu cầu phát triển bền vững.
Cùng với đó, đại biểu kiến nghị sửa đổi điểm c khoản 2 Điều 70 theo hướng nâng thứ tự ưu tiên của việc bổ sung nguồn thực hiện chính sách tiền lương trong phương án sử dụng nguồn tăng thu, giảm chi ngân sách nhà nước hằng năm, thay vì để nguyên tắc chi tiền lương ở vị trí sau cùng như trong dự thảo.
Góp ý về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), các đại biểu thống nhất sự cần thiết hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công. Đây là chủ trương lớn, đúng đắn khi tiến hành tích hợp hai đạo luật quan trọng về ngân sách quốc gia, đầu tư công, bảo đảm tinh gọn và dễ thực hiện. Việc hợp nhất hai luật này giúp tập trung đầu mối, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giảm tầng nấc quản lý, giảm thủ tục hành chính, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị ngân sách nhà nước và đầu tư công.