Logistics - năng lực cạnh tranh cốt lõi của nền kinh tế
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và biến động địa chính trị, logistics không còn đơn thuần là “dịch vụ hậu cần” mà đã trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của nền kinh tế.
Với Việt Nam, bài toán đặt ra không chỉ là giảm chi phí logistics, mà còn là làm thế nào để doanh nghiệp logistics tư nhân đủ sức dẫn dắt các chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
Chia sẻ về vấn đề này với Báo Công Thương, ông Trần Chí Dũng, Trưởng ban Công nghệ Đổi mới sáng tạo của Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), Phó Chủ nhiệm Ủy ban chuyển đổi số phát triển bền vững của Liên đoàn Các hiệp hội giao nhận vận tải quốc tế trong khu vực Asean (10 nước), logistics hiện là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, chi phí logistics của Việt Nam hiện vẫn ở mức khoảng 16,8% GDP, cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Malaysia hay Singapore.
Ông Trần Chí Dũng, Trưởng ban Công nghệ Đổi mới sáng tạo của Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA)
Đáng chú ý, với các ngành hàng có thế mạnh xuất khẩu như nông, lâm, thủy sản, chi phí logistics thậm chí có thể chiếm hơn 50% giá thành sản xuất. Điều này trực tiếp làm suy giảm từ 5 - 10% lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Trong khi đó, thế giới đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc chuỗi cung ứng sâu rộng. Các tập đoàn đa quốc gia không chỉ quan tâm đến giá thành mà còn đặt yêu cầu cao về tính bền vững, minh bạch dữ liệu, phát thải carbon thấp và khả năng truy xuất nguồn gốc. Điều này đồng nghĩa, logistics trở thành “xương sống” kết nối sản xuất, thương mại, dữ liệu và năng lượng.
Theo các chuyên gia, nếu trước đây, logistics được xem là dịch vụ hỗ trợ, thì hiện nay là một ngành hạ tầng chiến lược. Quốc gia nào kiểm soát tốt chuỗi logistics sẽ có lợi thế trong thu hút đầu tư, mở rộng thương mại và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Mặc dù được đánh giá có tốc độ tăng trưởng nhanh, song cộng đồng doanh nghiệp logistics Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản.
Ông Trần Chí Dũng cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và gia tăng yêu cầu về an ninh chuỗi cung ứng, khu vực tư nhân có vai trò không thể thay thế. Tuy nhiên, doanh nghiệp logistics hiện vẫn gặp “3 điểm nghẽn” lớn gồm: chi phí thể chế cao; thiếu hạ tầng logistics xanh gắn với hạ tầng số và thiếu cơ chế để doanh nghiệp tư nhân dẫn dắt chuỗi cung ứng khu vực.
Thực tế cho thấy, phần lớn doanh nghiệp logistics Việt Nam vẫn có quy mô vừa và nhỏ, năng lực tài chính hạn chế, thiếu khả năng đầu tư đội tàu, trung tâm logistics quy mô lớn hay hạ tầng công nghệ số hiện đại.
Trong khi đó, các “ông lớn” logistics quốc tế đang từng bước mở rộng sự hiện diện tại Việt Nam, từ vận tải biển, hàng không đến kho vận, thương mại điện tử xuyên biên giới. Nếu không sớm nâng cấp năng lực, doanh nghiệp trong nước có nguy cơ chỉ đóng vai trò gia công dịch vụ logistics ngay trên “sân nhà”.
Tuy nhiên, theo VLA, ngành logistics Việt Nam cũng đang sở hữu những nền tảng đáng chú ý. Hiện, VLA có hơn 1.000 hội viên là doanh nghiệp logistics, kho vận và công nghệ, cung cấp hơn 70% thị phần dịch vụ logistics cả nước, xử lý hơn 300 triệu tấn hàng hóa và hơn 20 triệu công-ten-nơ mỗi năm.
Không chỉ vậy, VLA hiện còn tham gia Liên đoàn, Chủ tịch khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Liên đoàn Các hiệp hội giao nhận vận tải quốc tế với mạng lưới kết nối tới 114 quốc gia. Đây được xem là “cánh cửa” quan trọng giúp doanh nghiệp logistics Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới vận tải và chuỗi cung ứng quốc tế.
Cơ hội trở thành trung tâm logistics mới của khu vực
Từ thực tiễn đó, VLA đã đề xuất 12 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm phát triển bền vững chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của khu vực doanh nghiệp tư nhân.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là định vị doanh nghiệp logistics tư nhân như lực lượng kiến tạo cả “hạ tầng cứng” và “hạ tầng mềm” cho nền kinh tế số, kinh tế xanh. Theo VLA, logistics không chỉ vận chuyển hàng hóa mà còn vận hành các dòng chảy dữ liệu, năng lượng và thương mại xuyên biên giới.
Từ đó, hiệp hội kiến nghị Nhà nước chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo và chia sẻ rủi ro”, đồng thời tạo cơ chế để doanh nghiệp logistics tham gia các mô hình đối tác công tư (PPP) trong phát triển chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Đặc biệt, VLA đề xuất hỗ trợ hình thành từ 20 - 30 tập đoàn logistics quốc tế tư nhân có khả năng làm chủ chuỗi cung ứng tại Đông Dương, Tiểu vùng Mekong mở rộng, Đông Nam Á, Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương và liên lục địa.
Theo giới chuyên gia, đây là mục tiêu đầy tham vọng nhưng cần thiết nếu Việt Nam muốn nâng tầm vị thế trong thương mại toàn cầu. Bởi lẽ, khi doanh nghiệp logistics đủ mạnh, họ không chỉ cung cấp dịch vụ vận tải mà còn có thể tham gia quản trị chuỗi cung ứng, điều phối dòng hàng hóa và dữ liệu thương mại quốc tế.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tăng cường an ninh, đa dạng hóa, tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp tư nhân có vai trò không thể thay thế
Song song đó, VLA cũng kiến nghị phát triển ít nhất 9 doanh nghiệp vận tải hàng hóa quốc tế và khu vực ở cả ba phương thức chủ lực gồm đường biển, hàng không và vận tải xuyên biên giới.
Một xu hướng nổi bật khác được nhấn mạnh là logistics xanh. Theo VLA, logistics là ngành phát thải lớn nhưng cũng là lĩnh vực giàu dữ liệu, do đó cần sớm xây dựng khung pháp lý chia sẻ dữ liệu công - tư trong vận tải, kho bãi và xuất nhập khẩu.
Việc mở dữ liệu không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành mà còn tạo nền tảng xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
Cùng với đó, VLA kiến nghị xây dựng các trung tâm năng lượng, nhiên liệu xanh cho logistics tại các nút giao thông vận tải lớn. Đồng thời, có chính sách hỗ trợ giảm 30% phí cảng, phí đường bộ cho doanh nghiệp sử dụng xe điện và kho vận năng lượng mặt trời.
Theo các chuyên gia, xu hướng “xanh hóa logistics” sẽ không còn là lựa chọn mà trở thành yêu cầu bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu đang triển khai các cơ chế kiểm soát phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường rất nghiêm ngặt. Điều này khiến doanh nghiệp logistics phải đầu tư mạnh hơn vào công nghệ, năng lượng sạch và số hóa vận hành.
Theo các chuyên gia, nếu tận dụng tốt xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng và phát triển logistics xanh, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội trở thành trung tâm logistics mới của khu vực. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, cần sự đồng hành mạnh mẽ hơn từ chính sách, hạ tầng và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân. Bởi trong cuộc cạnh tranh chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay, tốc độ cải cách và năng lực dẫn dắt của doanh nghiệp logistics sẽ quyết định khả năng bứt phá của nền kinh tế Việt Nam.