Doanh nghiệp phải chuyển từ nghĩa vụ sang tạo giá trị giảm phát thải

Chuyển từ chính sách sang vận hành thực tế

Ngày 14/8, tại TP. Hồ Chí Minh, Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” được tổ chức nhằm làm rõ những yêu cầu trong vận hành thị trường carbon, trao đổi tín chỉ quốc tế và phát triển các dự án giảm phát thải.

Diễn đàn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo; Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu tổ chức, cùng sự phối hợp của Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO).

Sự kiện thu hút khoảng 400 đại biểu đến từ các cơ quan Trung ương, địa phương, hiệp hội, công ty chứng khoán, ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp trong các lĩnh vực năng lượng, dầu khí, sắt thép, xi măng, xây dựng, nông nghiệp cùng nhiều tổ chức quốc tế.

Theo Ban tổ chức, diễn đàn hướng đến kết nối chính sách thị trường carbon với tài chính xanh, công nghệ, dữ liệu và các dự án giảm phát thải.

Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, phát triển thị trường carbon là một trong những nhiệm vụ góp phần thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Thời gian qua, Việt Nam từng bước hoàn thiện chính sách, pháp luật về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon trong nước. Hợp tác quốc tế về trao đổi kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon cũng được mở rộng.

Một dấu mốc quan trọng là ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, thị trường này giúp hình thành một công cụ kinh tế phục vụ mục tiêu giảm phát thải, hỗ trợ doanh nghiệp lựa chọn giải pháp có chi phí phù hợp và từng bước thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Thị trường carbon cũng được kỳ vọng tạo thêm động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đầu tư vào các phương án sản xuất phát thải thấp, đồng thời huy động nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế cho hoạt động giảm phát thải.

“Đây cũng là lý do chúng ta cần đưa thị trường carbon từ chính sách vào thực tiễn một cách minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm”, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Lê Công Thành, đây vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Trong giai đoạn thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu. Những khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp cũng cần được tiếp nhận để có giải pháp phù hợp.

Tín chỉ chỉ được bù tối đa 30% hạn ngạch

Thông tin về khung pháp lý và lộ trình vận hành thị trường carbon trong nước, ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu, cho biết trong giai đoạn thí điểm, thị trường trước mắt áp dụng đối với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực: nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.

Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn. Khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê.

Nếu phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ. Tuy nhiên, lượng tín chỉ được sử dụng không vượt quá 30% số hạn ngạch được phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% lượng hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ trong giai đoạn hiện tại.

Ở chiều ngược lại, nếu phát thải thấp hơn mức được phân bổ, doanh nghiệp có thể bán phần hạn ngạch còn dư hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo sau khi hoàn thành nghĩa vụ nộp trả.

Như vậy, doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch không thể mua tín chỉ để thay thế hoàn toàn nghĩa vụ giảm phát thải. Doanh nghiệp phải cân đối giữa đầu tư công nghệ, thực hiện các giải pháp giảm phát thải với chi phí mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ.

Đối với các tổ chức muốn phát triển dự án tạo tín chỉ carbon, ông Nguyễn Thành Công cho biết quy trình gồm bảy bước: lựa chọn phương pháp, thiết kế dự án, thẩm định, đăng ký, giám sát, thẩm tra và cấp tín chỉ.

Chủ dự án phải lựa chọn phương pháp tạo tín chỉ đã được công nhận, xây dựng tài liệu thiết kế dự án và được một đơn vị độc lập thẩm định. Sau khi đăng ký, dự án phải thu thập số liệu, giám sát lượng giảm phát thải thực tế và tiếp tục được thẩm tra trước khi tín chỉ được cấp, ghi nhận trên hệ thống đăng ký.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), cho biết sau khi khai trương vào ngày 29/6 và đi vào vận hành, thị trường carbon tại HNX đang được tổ chức đồng bộ, an toàn, với hệ thống giao dịch kết nối liên tục giữa các bên. Tổng khối lượng hạn ngạch đã được đăng ký hơn 510 triệu tấn. Trong đó, hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch với tổng trị giá hơn 161 triệu đồng.

Đến nay, hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức đăng ký tham gia, tập trung chủ yếu ở ba lĩnh vực gồm sản xuất thép, xi măng và nhiệt điện. Đây cũng là những nhóm ngành có lượng phát thải lớn và thuộc diện được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, điểm khác biệt của thị trường carbon là Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội cung cấp dịch vụ tổ chức giao dịch, còn các thông tin về đặc điểm sản phẩm, số lượng hàng hóa, ngày giao dịch đầu tiên và ngày giao dịch cuối cùng được tiếp nhận từ hệ thống đăng ký quốc gia.

Hàng hóa muốn được đưa vào giao dịch phải hoàn thành việc đăng ký và lưu ký theo quy định. Các tổ chức được phân bổ hạn ngạch hoặc có tín chỉ carbon trước hết phải đăng ký trên hệ thống đăng ký quốc gia. Sau khi thông tin được chuyển sang hệ thống lưu ký và dữ liệu được cập nhật cho HNX, hàng hóa mới đủ điều kiện giao dịch.

Theo các chuyên gia tại diễn đàn, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các doanh nghiệp xuất khẩu, năng lượng, nông nghiệp và lâm nghiệp, đã bắt đầu quan tâm và chủ động tiếp cận các dự án tạo tín chỉ carbon. Nhiều địa phương cũng tìm kiếm cơ hội khai thác tiềm năng giảm phát thải gắn với phát triển kinh tế xanh. Dù vậy, để tham gia hiệu quả, doanh nghiệp cần nắm vững quy định trong nước và quốc tế, đầu tư cho dữ liệu, năng lực kỹ thuật, công nghệ và chuẩn bị nguồn lực thực hiện dự án. Việc kết nối với các tổ chức tài chính, công nghệ, tư vấn và đối tác quốc tế cũng có vai trò quan trọng trong hình thành những dự án giảm phát thải có chất lượng, đủ khả năng triển khai.