Văn hóa Việt bước vào không gian số
“Mỗi món ăn, đặc sản đều mang theo mã di truyền (DNA) của vùng đất sinh ra nó”. Đó là sự hội tụ của cả dòng chảy lịch sử, từ khí hậu, thổ nhưỡng, kỹ nghệ đến tập tục và tâm tư của con người nơi xứ sở. Với những sản phẩm truyền thống, câu chuyện văn hóa vừa nằm ở hương vị, cách làm, vừa nằm trong những giá trị được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Ngô Thị Tính, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Bánh mứt kẹo Bảo Minh.
Trong đời sống hiện nay, văn hóa vẫn hiện diện từ những món ăn, thức quà quen thuộc và cả cách người Việt gìn giữ, kể lại những câu chuyện của mình. Đây cũng là tinh thần được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, khi việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa được đặt trong mối liên hệ với đời sống đương đại và sự phát triển của xã hội.
Những ngày đầu thu, đi qua phố Hàng Than, nơi từ lâu được biết đến với những cửa hàng bánh truyền thống, không khí mua bán trở nên nhộn nhịp. Những hộp bánh được xếp thành từng dãy trong tủ kính, người bán liên tục đóng gói, khách ghé mua mang về làm quà. Giữa những sản phẩm quen thuộc với người Hà Nội, một chiếc bánh khiến phóng viên chú ý bởi một chi tiết nhỏ trên bao bì.
“Cháu thử mở máy ảnh điện thoại ra, quét mã này”, nghệ nhân Ngô Thị Tính, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Bánh mứt kẹo Bảo Minh, vừa giới thiệu sản phẩm vừa hướng dẫn.
Thoạt nhìn, chiếc bánh vẫn mang dáng vẻ của một sản phẩm truyền thống. Nhưng khi phóng viên Báo Công Thương đưa điện thoại quét mã được gắn trên bao bì, câu chuyện phía sau sản phẩm lập tức mở ra theo một cách khác. Điện thoại nhận diện mã và dẫn tới nội dung được tích hợp phía sau chiếc bánh. Một công trình lịch sử hiện lên cùng hình ảnh và video giới thiệu. Những thông tin vốn không nằm trên sản phẩm được kết nối với người dùng chỉ bằng một thao tác.
Điều đáng chú ý nằm ở cách doanh nghiệp lựa chọn câu chuyện để đưa vào sản phẩm. Những chiếc bánh được gắn với các nội dung về văn hóa, lịch sử, trong đó có hình ảnh và video giới thiệu các công trình, địa danh như chùa Một Cột, cầu Long Biên, Văn Miếu, Khuê Văn Các, Hồ Gươm...
Theo nghệ nhân Ngô Thị Tính, đây là một trong những cách doanh nghiệp kết hợp yếu tố truyền thống với công nghệ số trong quá trình phát triển sản phẩm. Những nội dung về lịch sử, văn hóa được tích hợp để người tiêu dùng có thể tiếp cận ngay từ sản phẩm, thay vì câu chuyện chỉ dừng lại ở bao bì hay thông tin giới thiệu thông thường.
Bánh Trung thu ẩn chứa video giới thiệu các công trình lịch sử trở thành xu hướng của giới trẻ trên TikTok.
Với người trẻ, cách tiếp cận này càng có ý nghĩa khi việc tìm kiếm và chia sẻ thông tin ngày càng gắn với môi trường số. Những video giới thiệu về các công trình lịch sử được chia sẻ trên mạng xã hội, trong đó có TikTok, tạo thêm một con đường để những câu chuyện văn hóa tiếp cận nhóm công chúng vốn quen với hình thức nội dung ngắn, trực quan và dễ chia sẻ.
Câu chuyện này cũng cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không nhất thiết phải bắt đầu từ những nền tảng lớn. Công nghệ có thể hiện diện ngay trên một sản phẩm quen thuộc, trở thành phương tiện đưa những câu chuyện vốn gắn với sách vở, di tích hay không gian tham quan đến gần hơn với đời sống.
Đó cũng có thể là một hướng đi để những giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại. Không đứng yên trong ký ức, văn hóa được kể lại, chia sẻ và lan tỏa bằng chính những phương thức mà thế hệ hôm nay đang sử dụng mỗi ngày.
Giữ hương vị xưa bằng công nghệ mới
Đằng sau những hộp quà đẹp mắt lại là một câu chuyện khác, ít được nhìn thấy hơn. Đó chính là làm thế nào để những món bánh truyền thống có thể giữ được chất lượng đủ lâu để đi xa?
Cốm tươi vốn có thời gian sử dụng ngắn. Bánh truyền thống cũng thường khó bảo quản trong thời gian dài. Với thị trường trong nước, đây đã là một bài toán. Với xuất khẩu, yêu cầu càng cao hơn bởi sản phẩm phải trải qua vận chuyển, lưu kho và phân phối.
Nghệ nhân Tính cho biết, doanh nghiệp đã nghiên cứu cấp đông nguyên liệu, sử dụng thiết bị nấu chuyên dụng và kiểm soát chặt môi trường sản xuất để kéo dài thời gian sử dụng mà vẫn giữ được độ mềm, dẻo của bánh.
“Sự khác biệt không nằm ở việc sử dụng nhiều chất bảo quản, mà nằm ở kỹ thuật chế biến và quy trình sản xuất”, bà Tính nhấn mạnh.
Theo chia sẻ của nghệ nhân Ngô Thị Tính, Bánh mứt kẹo Bảo Minh có sản phẩm từ cốm tươi có thể bảo quản khoảng 10 ngày. Một số sản phẩm khác được nghiên cứu để kéo dài thời gian hơn. Với bánh pía, doanh nghiệp đã thử nghiệm để thời hạn sử dụng đạt 6 tháng, đáp ứng yêu cầu của hệ thống phân phối và thị trường nước ngoài.
Câu chuyện công nghệ vì thế xuất hiện ở cả hai phía của sản phẩm. Một phía là công nghệ sản xuất, giúp bánh truyền thống đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại. Phía còn lại là công nghệ số, giúp những câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng bằng điện thoại và mạng xã hội.
Những sản phẩm phổ biến như cookie hay bánh quy có thể tìm thấy ở nhiều quốc gia. Trong khi đó, bánh cốm hay xu xê lại mang tính đặc trưng cao hơn, nhưng chính sự đặc trưng ấy cũng đi kèm những yêu cầu riêng về nguyên liệu, quy trình và thời hạn sử dụng.
“Muốn đi xa, sản phẩm phải thay đổi. Nhưng thay đổi không đồng nghĩa với việc bỏ đi bản sắc”, nghệ nhân Tính khẳng định.
Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Bánh mứt kẹo Bảo Minh đã bỏ nhiều tâm huyết để giữ hương vị xưa bằng công nghệ mới.
Với nghệ nhân làm bánh như bà Tính, giữ truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như xưa. Có những thứ phải được giữ lại bằng nguyên liệu, bằng kỹ thuật và hương vị. Có những thứ phải được làm mới bằng bao bì, công nghệ và cách kể chuyện.
Điều quan trọng là sau tất cả những thay đổi ấy, người mua vẫn nhận ra câu chuyện của Việt Nam trong sản phẩm. Từ hạt cốm non của một nền văn minh lúa nước, qua bàn tay người làm bánh, những món quà truyền thống đang tìm một cách mới để bước vào đời sống hiện đại.
Và lần này, hành trình ấy không chỉ đi từ căn bếp đến bàn ăn. Nó còn đi từ chiếc bánh đến câu chuyện văn hóa, từ câu chuyện văn hóa đến không gian số, rồi tiếp tục đến những thị trường xa hơn.
Để những giá trị từng thuộc về ký ức có thêm một cách tồn tại trong hiện tại.
Trong tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặt ra yêu cầu vừa gìn giữ những giá trị đã được hình thành qua thời gian, vừa tìm cách để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Với những sản phẩm của Bảo Minh, câu chuyện được bắt đầu từ một chiếc bánh, nhưng được nối dài bằng công nghệ và những câu chuyện về lịch sử Việt Nam.