Khai phá "mỏ vàng xanh"
Chủ trương phát triển nền y dược cổ truyền Việt Nam luôn được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm với định hướng xuyên suốt là phát huy giá trị "Nam dược trị Nam nhân", kết hợp chặt chẽ giữa y học cổ truyền và y học hiện đại nhằm phục vụ tốt nhất công tác chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.
Nghị quyết 20/NQ-TW năm 2017 về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới; Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá nhằm tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đều xác định việc phát huy tiềm năng dược liệu, đẩy mạnh quy hoạch và phát triển vùng trồng đạt tiêu chuẩn là giải pháp quan trọng để xây dựng nền y tế bền vững, chủ động nguồn nguyên liệu trong nước.
Ngoài ra, Quyết định số 376/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu phát triển dược liệu theo hướng công nghiệp; quy hoạch vùng trồng; bảo tồn nguồn dược liệu quý; chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn quốc tế và ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền Việt Nam. Ảnh: TTXVN
Tại cuộc làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền Việt Nam ngày 20/5 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Việt Nam bước vào giai đoạn mới với yêu cầu nâng cao chất lượng dân số, chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, ngành công nghiệp sinh học, y học cổ truyền đứng trước cơ hội phát triển rất lớn; phải trở thành một bộ phận hữu cơ của y học quốc gia, một nguồn lực để phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Tinh thần chung về phát triển y học cổ truyền trong thời gian tới là, không chỉ giữ gìn di sản của cha ông mà phải biến di sản ấy thành nguồn lực phát triển đất nước và chăm sóc sức khỏe của nhân dân tốt hơn.
Nêu những định hướng chiến lược đối với ngành, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, đặt phát triển y học cổ truyền trong tổng thể chiến lược phát triển của đất nước, nhất là chiến lược phát triển con người Việt Nam, chiến lược bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, chiến lược phát triển công nghệ sinh học, công nghiệp dược liệu. Chuyển mạnh tư duy từ quản lý một lĩnh vực chuyên môn y tế sang tư duy phát triển một hệ sinh thái y học cổ truyền quốc gia; đẩy mạnh việc xây dựng thương hiệu quốc gia về y học cổ truyền Việt Nam.
Theo thống kê của Viện Dược liệu, Việt Nam là quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, đa dạng, với trên 5.100 loài cây dược liệu, trong đó có nhiều loài quý hiếm, có giá trị cao về y học. Đây là lợi thế quan trọng để phát triển dược liệu phục vụ chăm sóc sức khỏe trong nước, hướng tới xuất khẩu và từng bước hình thành ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao.
Bên cạnh đó, nhu cầu tiêu thụ dược liệu trong nước rất lớn. Hiện cả nước có bệnh viện y học cổ truyền công lập tại 34 tỉnh, thành phố; hệ thống bệnh viện đa khoa có khoa hoặc tổ y học cổ truyền; khoảng 80% trạm y tế xã có hoạt động khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền. Cùng đó, Việt Nam có 243 nhà máy sản xuất thuốc, trong đó 96 nhà máy sản xuất thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền và 59 nhà máy sản xuất cao dược liệu.
Ước tính nhu cầu thị trường dược liệu Việt Nam mỗi năm cần khoảng 60.000-80.000 tấn, song nguồn cung trong nước mới đáp ứng được 25-30% (tương đương quy mô khoảng 400 triệu USD mỗi năm). Trong khi đó, thị trường dược liệu và các sản phẩm từ sâm trên toàn cầu được dự báo có thể đạt tới 430 tỷ USD vào năm 2028. Điều này cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn nếu tổ chức sản xuất và thị trường một cách bài bản.
Bài toán xây dựng thương hiệu quốc gia
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS.DS Trần Minh Ngọc - Viện trưởng Viện Dược liệu cho biết, trong bối cảnh toàn cầu hóa, y học cổ truyền Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển lớn, đồng thời đối mặt với nhiều thách thức. Lợi thế nổi bật của Việt Nam là sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, đa dạng, song để tham gia sâu rộng hơn vào thị trường quốc tế, các giá trị dược liệu này cần được nghiên cứu, chuẩn hóa thành sản phẩm có tiêu chuẩn rõ ràng và được chứng minh bằng cơ sở khoa học.
Theo TS.DS Trần Minh Ngọc, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải đẩy mạnh nghiên cứu hoạt chất, xây dựng hồ sơ khoa học cho từng loại dược liệu, chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ trồng trọt, thu hái đến chế biến. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng dược liệu, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường trong nước và quốc tế.
Việt Nam kỳ vọng nhiều vào việc phát triển các vùng trồng thảo dược, nâng tầm các loại cây có giá trị kinh tế cao, hướng đến mục tiêu xuất khẩu.
Thời gian qua, sự phối hợp giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong phát triển dược liệu đang được tăng cường, hướng tới xây dựng chuỗi giá trị khép kín. Trong chuỗi đó, giống dược liệu chất lượng cao là "mắt xích" đầu tiên, có vai trò quyết định chất lượng nguyên liệu và hiệu quả của toàn bộ quá trình sản xuất.
Viện Dược liệu đã xây dựng hệ thống nghiên cứu tương đối toàn diện, bao trùm các khâu trong chuỗi giá trị dược liệu như bảo tồn, chọn tạo giống, trồng trọt, thu hái, chế biến, phát triển sản phẩm. Trên cơ sở đó, nhiều giống cây thuốc quý đã được nhập nội, di thực và phát triển thành công tại Việt Nam như xuyên khung, đương quy, cát cánh, địa hoàng, đan sâm, hoàng cầm... Qua đó góp phần chủ động nguồn nguyên liệu trong nước, giảm dần sự phụ thuộc vào nhập khẩu.
Từ nền tảng nghiên cứu này, nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc dược liệu đã được phát triển và đưa vào ứng dụng thực tiễn. Cùng đó, đẩy mạnh nghiên cứu, kế thừa và hiện đại hóa các bài thuốc cổ phương, tạo cơ sở để kết hợp giá trị y học cổ truyền với khoa học công nghệ hiện đại trong chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Đồng quan điểm, PGS.TS Trần Văn Ơn - nguyên Trưởng Bộ môn Thực vật, Trường Đại học Dược Hà Nội cho rằng, Việt Nam có nguồn dược liệu bản địa rất giàu tiềm năng, trong đó nhiều loài đã được biết đến rộng rãi và có giá trị cao như sâm Ngọc Linh, thông đỏ, giảo cổ lam, trinh nữ hoàng cung, hoa hòe… Đây là những nguồn nguyên liệu quý, có thể phát triển thành dược phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm thiên nhiên và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có giá trị gia tăng cao.
Tuy nhiên, theo ông, điểm nghẽn lớn của ngành dược liệu Việt Nam hiện nay là chủ yếu dừng ở khâu khai thác thô, giá trị gia tăng thấp, thiếu liên kết giữa sản xuất - chế biến - tiêu thụ, giá trị thương mại chưa tương xứng với tiềm năng. Liên kết giữa vùng trồng, cơ sở chế biến, doanh nghiệp phân phối và thị trường tiêu thụ còn rời rạc; nhiều vùng nguyên liệu chưa đáp ứng tiêu chuẩn, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ chiết xuất và chế biến sâu còn hạn chế, khiến sản phẩm khó cạnh tranh khi bước ra thị trường quốc tế.
Hệ thống tiêu chuẩn về kiểm nghiệm, bảo quản, truy xuất nguồn gốc, đánh giá chất lượng dược liệu chưa thật sự đồng bộ, đầu tư cho công nghệ lõi trong sản xuất dược phẩm từ dược liệu còn khiêm tốn… điều này làm cho lợi thế tài nguyên chưa được chuyển hóa thành lợi thế thị trường.
Từ thực tế đó, vị chuyên gia cho rằng Việt Nam cần có hướng đi chiến lược hơn trong phát triển dược liệu. Trước hết là quy hoạch vùng trồng chuyên canh quy mô lớn, quản lý chất lượng từ giống, canh tác, thu hái đến bảo quản theo các tiêu chuẩn quốc tế như GACP-WHO. Hình thành chuỗi giá trị khép kín, gắn vùng nguyên liệu với chế biến sâu, kiểm định chất lượng và tiêu thụ sản phẩm.
"Về dài hạn, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về cây dược liệu và triển khai chiến lược bài bản về thương hiệu thảo dược Việt Nam. Đây sẽ là nền tảng để dược liệu Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, chuyển từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn và thương hiệu", PGS.TS Trần Văn Ơn cho hay.
Với quyết tâm của Đảng, Nhà nước, sự chung tay của toàn xã hội và đồng hành của doanh nghiệp, dược liệu Việt Nam trong tương lai sẽ phục vụ tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe nhân dân; đồng thời vươn ra thế giới, từng bước xác lập vị thế trên bản đồ dược liệu quốc tế.