Đóng

Gia Lai: Để dòng chảy văn hóa hóa thành sức mạnh phát triển - Kỳ cuối: Khi di sản đi vào thị trường, cộng đồng hưởng lợi gì?

Làm thế nào để những sản phẩm văn hóa tìm được thị trường, để người dân không chỉ tham gia phục vụ du khách mà còn thực sự được hưởng lợi từ di sản? Đó là bài toán lớn đối với hành trình đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển của Gia Lai.

Dưới mái nhà rông làng Ơp (phường Pleiku, tỉnh Gia Lai), anh Rah Lan Thắng đưa du khách đến gần hơn với thế giới văn hóa của người Jrai. Bằng sự am hiểu của một người sinh ra và lớn lên giữa buôn làng, anh lần lượt giới thiệu kiến trúc nhà rông, ý nghĩa những bức tượng gỗ dân gian, các vật dụng truyền thống gắn với đời sống và tín ngưỡng của cộng đồng. Mỗi hiện vật không chỉ là một hình ảnh để ngắm nhìn, mà còn mở ra câu chuyện về cách người Jrai quan niệm cuộc sống, ứng xử với thiên nhiên và gìn giữ phong tục qua nhiều thế hệ.

Dưới mái nhà rông làng Ơp (phường Pleiku, tỉnh Gia Lai), anh Rah Lan Thắng đưa du khách đến gần hơn với thế giới văn hóa của người Jrai.

Câu chuyện không dừng lại dưới mái nhà rông. Theo hành trình trải nghiệm, du khách còn được tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, đan lát, cách ủ rượu ghè tại nhà người dân; thưởng thức cơm lam, gà nướng, cháo lá mì và khám phá cách chế biến những món ăn truyền thống. Khi tiếng cồng chiêng, điệu xoang vang lên, những giá trị văn hóa vốn gắn bó với đời sống buôn làng lại có thêm một không gian để được giới thiệu, lan tỏa.

Ở làng Ơp, người dân không chỉ đón khách bằng những câu chuyện về quá khứ. Họ đang trực tiếp tham gia làm du lịch bằng vốn văn hóa mà cộng đồng gìn giữ: người dẫn chuyện, người chế biến món ăn, người giới thiệu nghề truyền thống, nghệ nhân trình diễn cồng chiêng. Những công việc ấy mở ra cơ hội để người dân có thêm việc làm, tăng thu nhập ngay trên quê hương mình.

Khi tiếng cồng chiêng, điệu xoang vang lên, những giá trị văn hóa vốn gắn bó với đời sống buôn làng lại có thêm một không gian để được giới thiệu, lan tỏa.

Nhưng từ một ngôi làng có nhiều giá trị văn hóa đến một điểm du lịch có thể tạo sinh kế lâu dài vẫn là chặng đường không dễ dàng. Làm thế nào để những sản phẩm văn hóa tìm được thị trường, để người dân không chỉ tham gia phục vụ du khách mà còn thực sự được hưởng lợi từ di sản? Câu chuyện ở làng Ơp gợi mở một bài toán lớn hơn đối với hành trình đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển của Gia Lai.

Nằm giữa không gian đô thị của phường Pleiku, làng Ơp vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng của người Jrai. Làng hiện có 221 hộ với 857 nhân khẩu, trong đó 171 hộ, 737 nhân khẩu là người Jrai. Nhà rông, giọt nước, vườn tượng gỗ, tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang cùng những nghề truyền thống tạo nên sức hấp dẫn riêng của ngôi làng.

Năm 2008, làng Ơp được xây dựng thành làng văn hóa du lịch. Đến cuối năm 2024, tour du lịch trải nghiệm văn hóa cộng đồng tại đây chính thức ra mắt, mở thêm hướng khai thác những giá trị văn hóa sẵn có thành sản phẩm phục vụ du khách.

Năm 2008, làng Ơp được xây dựng thành làng văn hóa du lịch. Đến cuối năm 2024, tour du lịch trải nghiệm văn hóa cộng đồng tại đây chính thức ra mắt, mở thêm hướng khai thác những giá trị văn hóa sẵn có thành sản phẩm phục vụ du khách.

Không chỉ dừng ở tham quan, tìm hiểu, hành trình trải nghiệm được thiết kế để du khách trực tiếp tham gia vào đời sống cộng đồng. Từ nhà rông, giọt nước và những câu chuyện về tín ngưỡng đa thần, du khách có thể tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, đan lát, ủ rượu cần tại nhà người dân; trải nghiệm chế biến món ăn truyền thống tại sân nhà rông, thưởng thức cơm lam, gà nướng, cháo lá mì, rượu ghè. Những tiết mục cồng chiêng, múa xoang và sinh hoạt tập thể cũng góp phần tạo nên dấu ấn cho chuyến đi.

Điểm đáng chú ý là người dân địa phương trực tiếp tham gia vào quá trình tạo nên sản phẩm. Người có khả năng kể chuyện đảm nhận việc giới thiệu văn hóa; nghệ nhân tham gia trình diễn, truyền dạy; các hộ dân góp sức chuẩn bị ẩm thực, giới thiệu nghề truyền thống. Những người như anh Rah Lan Thắng có thêm cơ hội phát huy hiểu biết, kỹ năng của mình để kết nối du khách với văn hóa bản địa.

Cách làm này mở ra hướng phát triển sinh kế từ những giá trị vốn có của cộng đồng. Thay vì chỉ giới thiệu văn hóa qua các tiết mục biểu diễn, người dân có thể tham gia nhiều công đoạn của hành trình du lịch, từ đón tiếp, hướng dẫn, chế biến món ăn đến giới thiệu sản phẩm thủ công. Mỗi hoạt động đều có thể trở thành một phần giá trị của sản phẩm du lịch, đồng thời tạo thêm việc làm và cơ hội tăng thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, để một điểm đến có thể giữ chân du khách, những giá trị văn hóa cần được tổ chức thành sản phẩm có sức hấp dẫn, chất lượng dịch vụ ổn định và khả năng kết nối với thị trường. Một ngôi làng có nhà rông đẹp, có cồng chiêng, ẩm thực và nghề truyền thống là lợi thế ban đầu; để những lợi thế ấy trở thành sinh kế lâu dài, cần có sự tham gia đồng bộ của cộng đồng, đơn vị lữ hành và các cơ quan quản lý.

Du lịch cộng đồng có một đặc điểm khác với nhiều loại hình du lịch khác: tài nguyên quan trọng nhất không chỉ là cảnh quan hay công trình, mà còn là tri thức, tập quán và đời sống văn hóa của người dân. Chính cộng đồng tạo nên sự khác biệt cho điểm đến. Vì vậy, nếu người dân chỉ tham gia biểu diễn hoặc phục vụ trong một vài dịp, còn việc tổ chức, khai thác sản phẩm và kết nối thị trường nằm ngoài khả năng của họ, giá trị mà cộng đồng nhận lại sẽ khó tương xứng với những gì họ đóng góp.

Từ câu chuyện làng Ơp, có thể thấy phát triển du lịch cộng đồng không đơn giản là đưa khách đến tham quan một ngôi làng. Đó là quá trình kết nối nhiều hoạt động: người dân tạo ra trải nghiệm, nghệ nhân truyền tải giá trị văn hóa, đơn vị tổ chức xây dựng hành trình, doanh nghiệp lữ hành kết nối khách và các sản phẩm địa phương tìm được cơ hội tiếp cận thị trường.

Khi những mắt xích ấy được kết nối, người dân có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi dịch vụ, từ đó mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện thu nhập. Những nghề truyền thống có thêm không gian giới thiệu, sản phẩm thủ công có thêm cơ hội tiếp cận người mua, ẩm thực bản địa trở thành một phần của trải nghiệm, còn người trẻ có thêm lựa chọn gắn bó với quê hương thay vì phải rời buôn làng tìm kiếm công việc khác.

Dẫu vậy, phát triển du lịch không thể chỉ nhìn vào lượng khách hay số lượng hoạt động được tổ chức. Điều quan trọng là người dân có thực sự được tham gia, có tiếng nói trong việc xây dựng sản phẩm và được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa mà mình gìn giữ hay không. Việc phân công công việc, bảo đảm quyền lợi cho nghệ nhân, tạo cơ hội cho các hộ dân cùng tham gia và duy trì hoạt động trong cả những thời điểm ít khách là những vấn đề cần được tính đến.

Du khách nước ngoài thích thú trải nghiệm văn hoá Gia Lai.

Lễ hội đường phố diễn ra tại phường Pleiku (Gia Lai), thu hút sự tham gia của 39 đoàn nghệ nhân với 1.455 nghệ nhân đến từ Gia Lai và nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước.

Một thách thức khác là làm sao để văn hóa không bị biến thành những tiết mục trình diễn đơn thuần nhằm chiều theo thị hiếu du khách. Không phải nghi lễ nào cũng có thể đưa vào chương trình trải nghiệm; không gian thiêng và những tập quán có ý nghĩa riêng cần được cộng đồng quyết định cách giới thiệu, khai thác. Phát triển du lịch phải bắt đầu từ sự đồng thuận của người dân, tôn trọng bản sắc và không làm thay đổi những giá trị cốt lõi của di sản.

Phát biểu tại Lễ khai mạc Festival Cồng chiêng Gia Lai năm 2026, Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh: “Phát triển du lịch không phải để biến văn hóa thành những sản phẩm trình diễn đơn thuần, mà để văn hóa được trân trọng hơn và chính cộng đồng gìn giữ di sản được hưởng lợi từ những giá trị ấy”.

Thông điệp này đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với quá trình phát triển du lịch văn hóa: cộng đồng phải là chủ thể, chứ không chỉ là một phần trong chương trình phục vụ du khách. Người dân cần được tham gia từ khâu xây dựng sản phẩm, tổ chức hoạt động đến quyết định cách khai thác những giá trị văn hóa của mình. Khi quyền lợi gắn với trách nhiệm gìn giữ, việc bảo tồn mới có thêm nền tảng để duy trì lâu dài.

Gia Lai hiện có 14 mô hình du lịch cộng đồng, tập trung chủ yếu ở khu vực ven biển và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Những mô hình này khai thác lợi thế về cảnh quan, bản sắc văn hóa, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng để tạo thêm sản phẩm du lịch, góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Để hỗ trợ các mô hình phát triển, HĐND tỉnh Gia Lai đã thông qua nghị quyết về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2026–2030, với tổng kinh phí 63 tỷ đồng. Chính sách tập trung vào những nội dung thiết thực như đầu tư hạ tầng, quảng bá điểm đến, xây dựng sản phẩm, kết nối tour tuyến, đào tạo và trao đổi kinh nghiệm.

Theo đó, mỗi điểm du lịch cộng đồng đủ điều kiện có thể được hỗ trợ hạ tầng tối đa 2,5 tỷ đồng; hỗ trợ xây dựng video clip, website, fanpage, mã QR, bản đồ số và dữ liệu số tối đa 50 triệu đồng. Các hộ gia đình, cá nhân cũng được hỗ trợ vay vốn để xây dựng, cải tạo, mở rộng homestay và trang bị cơ sở vật chất phục vụ hoạt động kinh doanh. Đây là những điều kiện quan trọng để các điểm đến từng bước hoàn thiện dịch vụ, tăng khả năng tiếp cận du khách và mở rộng liên kết với doanh nghiệp lữ hành.

Tuy nhiên, nguồn lực đầu tư chỉ phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành những sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường. Một điểm du lịch có hạ tầng khang trang nhưng thiếu người tổ chức hoạt động, thiếu kỹ năng đón tiếp, không có kênh kết nối khách thì khó duy trì sức hút. Ngược lại, những giá trị văn hóa đặc sắc nếu được tổ chức bài bản, có sự tham gia chủ động của người dân và được kết nối với các đơn vị lữ hành sẽ có thêm cơ hội tạo sinh kế tại chỗ.

Học sinh mầm non tham gia trải nghiệm tại làng du lịch cộng đồng làng Ơp.

Bởi vậy, bên cạnh hỗ trợ hạ tầng và quảng bá, các địa phương cần chú trọng đào tạo đội ngũ làm du lịch ngay trong cộng đồng; hướng dẫn người dân xây dựng sản phẩm, nâng cao kỹ năng phục vụ, bảo đảm vệ sinh, an toàn và chất lượng trải nghiệm.

Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển, bên cạnh sự chủ động của cộng đồng, cần có cơ chế chính sách và sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội. Đây cũng là một trong những định hướng được Gia Lai đặt ra khi triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Đánh giá về ý nghĩa của Nghị quyết số 80-NQ/TW đối với địa phương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch cho rằng, Nghị quyết đã tạo động lực và cơ sở chính trị quan trọng để tỉnh hoạch định chính sách, nhất là trong huy động nguồn lực cho công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa.

“Nếu trước đây tỉnh chủ yếu xây dựng chính sách theo hướng đặc thù thì Nghị quyết số 80-NQ/TW đã tạo nền tảng chính trị vững chắc hơn để chúng tôi hoạch định chính sách, bảo đảm các nguồn lực, từ ngân sách nhà nước đến nguồn lực tư nhân, cùng chung tay bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa. Chúng tôi tiếp cận văn hóa ở góc độ kinh tế, xem đây là nguồn lực và động lực quan trọng cho sự phát triển của tỉnh”, bà Nguyễn Thị Thanh Lịch nhấn mạnh.

Muốn du lịch cộng đồng đi đường dài, chỉ có tài nguyên văn hóa và cảnh quan là chưa đủ. Người dân cần được trang bị kỹ năng làm du lịch, từ xây dựng sản phẩm, đón tiếp, phục vụ khách đến bảo đảm vệ sinh, an toàn và chất lượng trải nghiệm. Quan trọng hơn, những sản phẩm ấy phải tìm được thị trường thông qua sự kết nối với doanh nghiệp lữ hành, các đơn vị phân phối và hoạt động quảng bá. Khi đó, du lịch cộng đồng mới có thể vượt khỏi khuôn khổ những mùa lễ hội, trở thành hoạt động thường xuyên, tạo thêm cơ hội việc làm và sinh kế cho người dân. Cũng như thông điệp mà Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn đã nhấn mạnh: “Gia Lai xác định bảo tồn không phải để văn hóa đứng yên trong quá khứ, mà để văn hóa tiếp tục sống và phát triển cùng cộng đồng”.

Thông điệp ấy đặt ra một thước đo rộng hơn cho công tác bảo tồn. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở số lễ hội được tổ chức, những nhà rông được dựng lên hay những tiết mục được trình diễn, mà còn ở việc có bao nhiêu người trẻ tiếp tục học và thực hành văn hóa truyền thống; bao nhiêu nghệ nhân có người kế tục; bao nhiêu gia đình có thêm sinh kế từ nghề truyền thống, ẩm thực và các sản phẩm du lịch. Và trên hết, cộng đồng có thực sự giữ vai trò chủ thể, được quyết định cách khai thác và thụ hưởng thành quả từ chính di sản của mình hay không.

Trở lại làng Ơp, mái nhà rông vẫn ở đó, tiếng cồng chiêng vẫn có người tiếp nối, những món ăn truyền thống và nghề thủ công vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Những giá trị ấy đang mở ra cơ hội để buôn làng đón khách, giới thiệu bản sắc và tạo thêm sinh kế. Nhưng hành trình ấy chỉ có thể bền vững khi người dân không đứng ngoài chuỗi giá trị du lịch, mà thực sự là người làm chủ, người kể câu chuyện văn hóa và cũng là người được hưởng lợi từ câu chuyện ấy.

Nguồn: