Giữ quyền chủ động trên không gian mạng bằng thông tin chính thống

Cảnh báo về “khoảng trống thông tin”

Không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, nơi mỗi người vừa có thể tiếp nhận thông tin, vừa có thể bình luận, tạo nội dung và phát tán tới cộng đồng chỉ bằng một thiết bị có kết nối Internet. Khả năng tiếp cận tri thức, trao đổi quan điểm và tương tác xã hội nhờ đó được mở rộng rất lớn, nhưng cùng với lợi ích ấy là một môi trường thông tin có tốc độ lan truyền nhanh, biên độ tác động rộng và rất khó kiểm soát hoàn toàn. Khi mỗi cá nhân đều có khả năng trở thành một “nguồn phát”, thông tin đúng và sai, sự kiện và suy diễn, phản biện có căn cứ và nội dung cố ý xuyên tạc có thể cùng xuất hiện trong một dòng chảy, khiến quá trình tiếp nhận và kiểm chứng của người dùng trở nên phức tạp hơn nhiều so với trước.

Sức ép ấy càng lớn khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng xuyên biên giới đang trực tiếp làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin và hình thành niềm tin. Nghị quyết số 25-NQ/TW của Bộ Chính trị về chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới nhận diện rất rõ việc tin giả, tin xấu độc, các chiến dịch thao túng thông tin có tổ chức xuất hiện với tốc độ và quy mô lớn. Đáng chú ý hơn cả là cảnh báo về “khoảng trống thông tin”: trong môi trường số, chỉ cần thông tin chính thống chậm một nhịp, khoảng trống lập tức xuất hiện và tin đồn có thể chen vào, lan rộng trước khi thông tin xác thực kịp đến với công chúng.

Nhìn từ thực tế hoạt động trên không gian mạng, nguy cơ không nằm ở một vài thông tin sai riêng lẻ, đáng lo hơn là khả năng sử dụng thông tin như công cụ gây nhiễu nhận thức, kích động cảm xúc và từng bước dẫn dắt thái độ xã hội. Những thủ đoạn đã được nhận diện gồm xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bóp méo lịch sử; kích động tâm lý hoài nghi, bất mãn, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Có nội dung xấu độc được ngụy trang dưới vỏ bọc “tự do ngôn luận”, “phản biện xã hội”, “bảo vệ quyền con người”, khiến người thiếu kỹ năng kiểm chứng khó phân biệt đâu là phản biện có căn cứ, đâu là thông tin cố ý bóp méo và đâu là sự thao túng được tổ chức nhằm tạo ra một cách nhìn sai lệch.

Những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện dân chủ ở cơ sở trên nền tảng số cũng cho thấy tính chất phức tạp của môi trường này. Thực tiễn đã xuất hiện tình trạng lợi dụng dân chủ trên không gian mạng để gây mất đoàn kết; vu khống, xuyên tạc, xúc phạm uy tín, danh dự của tổ chức, cá nhân, qua đó gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Do đó, quản lý hiệu quả phải bắt đầu từ việc phân biệt đúng bản chất từng loại thông tin, xử lý hành vi vi phạm bằng pháp luật, đồng thời mở rộng khả năng cung cấp thông tin, đối thoại, tiếp nhận phản ánh để những băn khoăn chính đáng được trả lời ngay từ đầu thay vì để tích tụ thành khoảng trống cho tin đồn khai thác.

Trong bối cảnh ấy, Nghị quyết số 25-NQ/TW đặt ra những mục tiêu rất cụ thể đến năm 2030: nhận diện sớm và phản bác kịp thời bằng luận cứ khoa học đối với 100% quan điểm sai trái, thù địch có tác động lớn đến đời sống xã hội; ngăn chặn kịp thời 100% nội dung vi phạm nghiêm trọng theo quy định của pháp luật; giảm tối thiểu 70% mức độ lan tỏa của nội dung xấu độc trong nước so với năm 2026.

Ba mục tiêu trên cho thấy yêu cầu hiện nay không dừng ở việc xử lý từng trường hợp khi hậu quả đã xảy ra. Trọng tâm đã chuyển sang nhận diện sớm, phản ứng nhanh, hạn chế khả năng lan truyền và ngăn thông tin sai lệch trở thành dòng dẫn dắt xã hội.

Củng cố niềm tin của Nhân dân, tạo đồng thuận xã hội

Điểm quan trọng trong Nghị quyết số 25-NQ/TW là việc xác định rõ yêu cầu chuyển trọng tâm từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân và tạo đồng thuận xã hội. Tư duy này không phủ nhận vai trò của quản lý, nhưng đặt quản lý trong một yêu cầu cao hơn: muốn xã hội không bị dẫn dắt bởi tin giả thì phải có đủ thông tin đúng để dẫn dắt; muốn người dân lựa chọn nguồn chính thống thì nguồn chính thống phải tạo được niềm tin bằng sự công khai, minh bạch, khả năng giải thích, đối thoại và tiếp thu phản biện.

Trong môi trường số, quyền dẫn dắt không hình thành đơn giản từ vị thế của cơ quan phát ngôn mà được quyết định phần lớn bởi khả năng cung cấp thông tin đúng lúc. Một vấn đề xã hội khi đã phát sinh có thể rất nhanh hình thành nhiều luồng ý kiến, nhiều cách lý giải, thậm chí nhiều suy diễn trái ngược nhau; nếu thông tin sự thật, có kiểm chứng xuất hiện muộn, công chúng có thể đã bị cuốn vào những nhận định ban đầu và khi ấy việc đính chính sẽ khó hơn rất nhiều so với chủ động cung cấp sự thật ngay từ đầu. Đây là lý do Nghị quyết yêu cầu truyền thông chính sách phải đi trước một bước, từ sớm, từ xa và xuyên suốt quá trình hoạch định, thực thi, đánh giá chính sách; cơ quan chủ trì phải chịu trách nhiệm cung cấp thông tin chính thống kịp thời, không để khoảng trống thông tin xuất hiện.

Cùng với đó, nguyên tắc “một vụ việc - một đầu mối phát ngôn - một bộ thông điệp thống nhất” trên cả không gian thực và không gian số được đặt ra nhằm khắc phục tình trạng cùng một vấn đề nhưng nhiều cơ quan giải thích theo những cách khác nhau, khiến người dân phải tự tìm câu trả lời qua các nguồn không chính thức. Khi thông điệp không thống nhất, độ tin cậy bị giảm; khi trách nhiệm phát ngôn không rõ, phản ứng chậm sẽ kéo dài; còn khi một vấn đề đang được xã hội quan tâm nhưng không có đầu mối giải thích đầy đủ có thể trở thành điều kiện để suy đoán và tin đồn chiếm chỗ.

Nghị quyết số 25-NQ/TW không xây dựng thế trận này chỉ bằng lực lượng chuyên trách mà hướng tới một hệ thống thông tin hai chiều rộng khắp từ Trung ương tới cơ sở. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% kiến nghị, phản ánh của Nhân dân được tiếp nhận và trả lời trong thời hạn quy định; 100% cấp xã có lực lượng làm công tác tư tưởng hoạt động thường xuyên tại từng địa bàn dân cư; 100% cấp xã kết nối hệ thống thông tin nguồn để người dân có thể tiếp cận thông tin chính thống hai chiều.

Những chỉ tiêu này có ý nghĩa lớn hơn việc hoàn thiện một mạng lưới truyền tin. Khi phản ánh của người dân được tiếp nhận và trả lời đúng hạn, khi cơ sở có khả năng nắm bắt tư tưởng, dư luận và đưa thông tin chính thống tới cộng đồng, khoảng cách giữa cơ quan quản lý với đời sống xã hội được thu hẹp; những vấn đề mới nảy sinh có thể được nhận biết sớm hơn, giải thích sớm hơn và xử lý ngay tại nơi phát sinh. Điều đó giúp giảm nguy cơ để bức xúc thực tế tồn tại quá lâu rồi bị đẩy lên không gian mạng dưới những hình thức cực đoan, đồng thời hạn chế cơ hội cho các nội dung xuyên tạc lợi dụng những vấn đề có thật để tạo ra cách hiểu sai.

Quy mô nguồn lực được Nghị quyết xác định cũng cho thấy công tác tư tưởng trên không gian mạng đã trở thành nhiệm vụ cần tổ chức bài bản. Cả nước hướng tới hình thành mạng lưới 15.000-20.000 người có uy tín, người có ảnh hưởng tích cực tham gia công tác tư tưởng; 100% cán bộ làm công tác tư tưởng các cấp, thành viên Ban Chỉ đạo, Ban Công tác 35 và người làm nhiệm vụ thông tin ở cơ sở được tập huấn, bồi dưỡng hằng năm; đồng thời đào tạo chuyên sâu 4.000-6.000 cán bộ tuyên giáo nòng cốt.

Việc huy động một mạng lưới rộng như vậy phản ánh sự thay đổi của chính môi trường truyền thông. Khi thông tin được phân tán qua nhiều nền tảng, nhiều cộng đồng và nhiều nhóm người dùng khác nhau, một phương thức tuyên truyền đơn tuyến từ trên xuống khó có thể đáp ứng yêu cầu; thông tin chính thống muốn lan tỏa phải được chuyển tải bởi những chủ thể có uy tín, phù hợp với từng nhóm đối tượng, có khả năng tương tác và giải thích thay vì chỉ phát đi thông điệp một chiều.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện một số nghị quyết, chỉ thị của Bộ Chính trị ngày 3/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu: “Phải coi không gian mạng là địa bàn trọng yếu của công tác tư tưởng và là kênh lắng nghe Nhân dân. Phải phân biệt băn khoăn, phản biện, thông tin chưa đầy đủ với tin giả, xuyên tạc, thao túng có tổ chức; không quy chụp ý kiến khác biệt; không để thông tin giả mạo, độc hại, lệch chuẩn dẫn dắt. Mỗi vấn đề lớn phải có đầu mối cung cấp thông tin, xử lý từ sớm. Chú trọng giúp thế hệ trẻ nhận diện, kiểm chứng, tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, thao túng tâm lý, cảm xúc. Không để bức xúc thực tế và khoảng trống thông tin làm xói mòn niềm tin”.