Gỡ nút thắt đưa sâm Lai Châu từ đại ngàn đến chuỗi giá trị bền vững

Chiều 19/9, Bộ Y tế, Bộ Khoa học và Công nghệ, UBND tỉnh Lai Châu phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học “Sâm Lai Châu – Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc”.

Hội thảo do Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà; Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định và Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Trọng Hải đồng chủ trì. Cùng dự có lãnh đạo tỉnh, đại diện các bộ, địa phương, viện, trường, hiệp hội, doanh nghiệp và hợp tác xã.

Câu chuyện từ bảo tồn đến sản xuất và tiêu thụ

Phát biểu khai mạc, Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Quang Trung nhấn mạnh những điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển dược liệu của địa phương. Địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ và hệ sinh thái rừng đa dạng là nền tảng cho sâm Lai Châu sinh trưởng. Loài cây này phân bố tự nhiên tập trung trên dãy Pu Si Lung và Pu Sam Cáp, ở độ cao từ 1.400 đến 2.200 mét.

Qua khảo sát, Lai Châu xác định khoảng 30.000 ha có điều kiện phù hợp để phát triển sâm, trong đó trên 20.300 ha rất phù hợp. Hiện có 46 tổ chức và trên 200 hộ gia đình, cá nhân đầu tư, gây trồng với diện tích trên 150 ha. Những con số cho thấy dư địa phát triển còn lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế.

Công tác bảo tồn nguồn gen, xây dựng quy trình nhân giống và kỹ thuật trồng đã được địa phương quan tâm thông qua các nhiệm vụ khoa học, công nghệ. Theo báo cáo tại hội thảo, cây sâm Lai Châu đã được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng; 120 mã số cơ sở trồng được cấp với gần 6 triệu cây. Đây là nền tảng để tiếp tục quản lý vùng nguyên liệu và phát triển sản xuất.

Tuy nhiên, các thủ tục xây dựng, bảo hộ thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và bổ sung sâm Lai Châu vào chuyên luận Sâm Việt Nam trong Dược điển Việt Nam vẫn đang được triển khai. Những nội dung này được đặt ra cùng yêu cầu chuẩn hóa chất lượng, xác định nguồn gốc và tạo cơ sở cho việc phát triển sản phẩm.

Nhìn vào thực trạng, lãnh đạo tỉnh Lai Châu chỉ rõ sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán; nguồn giống chất lượng cao hạn chế, trong khi chi phí đầu tư ban đầu lớn. Liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân chưa chặt chẽ. Năng lực chế biến, đa dạng hóa sản phẩm, quảng bá và mở rộng thị trường cũng chưa tương xứng với tiềm năng.

Từ những khó khăn ấy, câu chuyện phát triển sâm tại hội thảo được nhấn mạnh từ bảo tồn đến sản xuất và tiêu thụ. Diện tích phù hợp chỉ có thể phát huy giá trị khi đi cùng nguồn giống bảo đảm, kỹ thuật trồng, khả năng đầu tư và đầu ra. Với người dân vùng cao, yêu cầu này gắn trực tiếp với hiệu quả gây trồng, khả năng duy trì sinh kế và thu nhập.

Chuẩn hóa chất lượng, nối nghiên cứu với thị trường

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định khẳng định sẽ đồng hành cùng Lai Châu phát triển sản phẩm sâm. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu đồng bộ từ nguồn gen, điều kiện sinh trưởng đến quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Các khâu cần được kết nối để hình thành nền tảng khoa học cho phát triển lâu dài.

Cùng với nghiên cứu, Thứ trưởng đề cập yêu cầu hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, phương pháp thử nghiệm, kiểm định, định danh và xác nhận xuất xứ sâm Lai Châu. Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ, minh bạch cần gắn với bảo hộ và phát triển giá trị thương hiệu. Đây cũng là hướng hỗ trợ quản lý chất lượng trong quá trình mở rộng sản xuất.

Một trọng tâm khác là phát triển liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; tăng kết nối doanh nghiệp với tổ chức nghiên cứu, đầu tư cơ sở hạ tầng và công nghệ chế biến sâu. Từ vùng trồng đến sản phẩm, sự phối hợp này được kỳ vọng góp phần khắc phục tình trạng liên kết rời rạc, nâng khả năng ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tại hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cũng đề nghị tỉnh Lai Châu phải chuẩn hóa vùng trồng và quy trình sản xuất và hình thành chuỗi giá trị và đẩy mạnh chế biến sâu. Hội đồng Dược điển Việt Nam và các đơn vị liên quan tiếp tục phối hợp với tỉnh để hoàn thiện hồ sơ; trước mắt hoàn thiện hồ sơ phục vụ thẩm định, công bố Tiêu chuẩn Quốc gia Sâm Việt Nam sửa đổi, bổ sung trong năm 2026.

Các cục của Bộ Y tế hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong thực hiện các thủ tục liên quan đến thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm từ Sâm Lai Châu.

Các tham luận tại hội thảo đã tiếp tục làm rõ hướng phát triển công nghiệp dược liệu, thuốc cổ truyền; hiện trạng các loài thuộc chi Nhân sâm tại Lai Châu. Nội dung định vị sâm Lai Châu thành sản phẩm quốc gia được tiếp cận từ nguồn gen, tiêu chuẩn, nghiên cứu thành phần hóa học đến chế biến sâu, kinh tế xanh và xây dựng thương hiệu.

Bên cạnh đó, các đại biểu trao đổi cơ sở khoa học, tiền lệ dược điển và đề xuất kỹ thuật liên quan đến sâm Lai Châu trong chuyên luận Sâm Việt Nam. Việc kết nối tri thức, kinh nghiệm Nhật Bản để đưa tiềm năng sâm Lai Châu ra thế giới cũng được đề cập. Đây là những hướng nghiên cứu, hợp tác cần được tiếp tục cụ thể hóa.

Phát biểu bế mạc, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Trọng Hải cam kết tiếp tục tạo điều kiện để nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư nghiên cứu, hợp tác. Tỉnh sẽ tổng hợp các tham luận, đề xuất, cụ thể hóa thành nhiệm vụ, giải pháp khả thi; đồng thời hoàn thiện cơ chế, chính sách, cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy liên kết với người dân.

Những nội dung được trao đổi tại hội thảo là cơ sở để địa phương tiếp tục thực hiện Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 và định hướng phát triển sâm của tỉnh. Từ hội thảo đến vùng trồng, việc nối nghiên cứu với sản xuất, chế biến và thị trường sẽ quyết định khả năng nâng giá trị sâm Lai Châu. Hiệu quả cần hướng tới là sản phẩm có chất lượng, thương hiệu được bảo vệ và người trồng có thêm cơ hội cải thiện sinh kế bền vững từ nguồn dược liệu địa phương.